खन्तरी आँबै

 खन्तरी आँबै 

गैराथोक गाउँकी खन्तरी आँबै ९५ बर्षकी भएँ भन्छिन् । बुढी आँबैले अझै बिहान उठेर निबृत्त हुने, नुहाईवरी आपूmले लगाएको धोती आफैं पछार्छि्न् आँगनको पल्लो छेउमा रहेको बाँसको टाँगोमा लगेर सुकाउछिन्, अनी तुलसीको मठ नजिक गएर देवी देवताको नाम जप्दै पितृलाई र सूर्यलाई पानी चढाउछिन् । त्यसपछि पिडीमा बसेर घरका जहान परिवारलाई अर्थ पर्थ लगाउन थाल्छिन् । उनका बुढा ९० वर्ष बाँचेर परलोक भएको पनि आठ वर्ष भैसक्यो । खन्तरी आँबैका १४ वटा सन्तान ( एघार भाई छोरा र तीन बहिनी छोरी ) का नाती, पनाती, पनातीनी, खनाती समेत ६५ जना त तल्लो पुस्ताका सन्तान नै भैसकेका छन् । त्यसमा १४ वटा सन्तानका २८ जना समेत ९३ जना र आँबै सहित ९४ जना त दशैंको टिका लगाउने दिन जम्मा हुन्थे । उनका बाबुले न्वारानमा राखि दिएको उनको नाम चाहीं ढिकुरी भन्थे । पछि नागरिकता प्रमाणपत्रमा पनि ढिकुरी बजगाईं जन्म १९८५ आषाढ उल्लेख गरेको छ । गाउमा नागरिकता प्रमाणपत्र बनाईदिने टोली आउँदा बुढीलाई किन नागरिकताको प्रमाणपत्र चाहियो र ? भनेर अस्थायी निस्सामा नाम हुदाहुदै पनि बुढाले नागरिकता बनाई दिएका थिएनन् । पछि जब ७५ वर्ष उमेर पुगेका ज्येष्ठ नागरिकले भत्ता पाउन,थाले, त्यसपछि मात्र बुढाले अड्डामा गएर बुढीको पनि नागरिकताको प्रमाणपत्र बनाई दिएका थिए । अहिले खन्तरी आँबैले मासिक रु. चार हजारका दरले प्रत्येक तीन तीन महिनामा बाह्र हजारका दरले सरकारबाट बृद्धभत्ता पाउँछिन् । वडा कार्यालयले उनको नाममा गाउँपालिका नजिकै रहेको एउटा बैंकमा खाता खोलेर ३।३ महिनामा भत्ताको पैसा बैंक खातामा पठाई दिने गरेको छ । पैसा जम्मा भएको खवर पाएपछि खन्तरी आँबै पनातिनीलाई चेक लिएर पठाउछिन् र बेलुकी पैसा लिए आएपछि एकसये रूपेयाँ त्यो पैसा ल्याइदिने पनातिनीलाई दिउसो स्कूलमा खाजा खा है भनेर दिन्छीन् । अरू पैसा काठको मदुसमा राखेर भोटे ताल्चा लगाउछिन् चाबी घाँटीमा झुण्याउछिन् । उनी मदुस खोल्न गएको थाह पाएपछि साना भूरा पनाती पनातिनीहरू बुढीले के खानेकुरा दिन्छीन् भनेर वरिपरी झुम्मिन्छन् ।  खन्तरी आँबै पनि मदुसबाट कहिले मिश्रीको डल्लो, कहिले विस्कुट त कहिले चिनी झिकेर केटाकेटीको हात हातमा राखि दिन्छीन् । केटाकटीहरू रमाउदै बाहिर निस्कन्छन् । खन्तरी आँबैको मदुस पनि उनीलाई विहेपछि दिन गरेर घर आउदा माइतबाट उनकी आमाले पठाई दिएकी थिइन् । चाँप काठको फलेकबाट बनाएको लाम्चो आकारको, दुइपट्टि साइडमा ताल्चाहरू लगाउन मिल्ने गरी फल्याक छेडेर बलियो गरी साङ्लोहरू राखिएको थियो । गाउँकी ज्येष्ठ नागरिक भएकीले उनीलाई बोलाउन गाउँका मानिसहरू दुई चार जना दैनिक ंजसो आइरहन्थे । कहिलेकाहिं उनका आफन्त, इष्टमित्र, माइती तर्फका भदाहाहरू (दाजुभाईका छोराहरू) कोही न कोही हरेक दिन आइरहेका हुन्थे । बुढी मान्छेलाई बोलाउन आउदा अधिकाँसको हात खाली हुदैनथ्यो । केही न केही चिजबीज ल्याएकै हुन्थे । त्यसमा पनि अधिकांस त खाने कुरा नै हुन्थ्यो । त्यसरी भेट गर्न आउनेले ल्याएका खाने, कुराहरूमा चांडै बिग्रने, सड्ने खालका खानेकुरा परिवारका सबैलाइ बाँडेर खान नातिनी बुहारीलाई दिन्थिन् तर चाँडै नजबिग्रने (विस्कुट, मिश्री, चिनी, किसमिस, काजु, बदाम जस्ता खाने कुराहरू आँबैले आफ्नै मदुसमा राख्थिन् । त्यसैले आँबैले मदुस खोल्न लागेको थाह पाउने वित्तिकै पनाती पुस्ताका केटाकटीहरू उनसंगै घेरा लाग्न पुग्थे । 

नाती र नातिनी बुहारीले बुढी आबैलाई गाउँका अरूको तुलनामा राम्रसित पालेका थिए तर पनि खन्तरी आँबैका आफ्नै गुनासा र गन्थन हुन्थे । भेट गर्न आउने मनिसलाई उनीहरूले कुरा सुनेसम्म आफ्ना गन्थनका पोका फुकाउन थालिहाल्थीन् । त्यसैले धेरैजसो मानिसहरू उनका पुराना गन्थन मन्थन सुनीरहनु पर्छ भनेर धेरैबेर बस्दैनथे तर कोही कोही उमेरले पाको भैसकेका र फुर्सदिला मानिस फेला पारेपछि उनको कुरा नै सकिंदैनथ्यो । सकियोस् पनि कसरी उनको नौ वर्षको उमेरमा नै विवाह भएको थियो । विवाह भएको दुई वर्ष त उनी माइतमा नै बाबु आमाको काखमा बसिन् । एघार वर्षको उमेरदेखि अहिले ९५ वर्षसम्म गणना गर्दा ८४ वर्ष त त्यही घरमा बिताइसकेकी छिन् । उनी घर आउँदा बुढा ससुरा नभए पनि बुढी सासु (उनको बुढाकी हजुर आमा) भेट्टाएकी थिइन् । बुढी सासुको सेवा सुश्रुसा गरेर ९० वर्षको उमेरमा बुढी सासु परलोक भएकी हुन् । एउटी ठूलो जहानकी बुहारीले एउटा संयुंक्त परिवारमा बिहानदेखि बेलुकीसम्म के कति र कस्ता कामहरू उनले गर्नु परेको थियो ? ती सबै कुराको बेली विस्तार लाउन पाएपछि बुढीलाई समय गएको पत्तै हुदैन थियो । बुढा बुढीहरू आफ्नै उमेर समूहका मानिसहरूसंग गफ गर्न बढी लालायित हुन्छन् । उनीहरूसंग कुरा पनि मिल्छ तर खन्तरी आँबैको उमेर समूहका महिला, पुरूष गाउमा कोही पनि थिएनन् । उनीभन्दा पाँच सात वर्ष कम उमेरका मात्र थिए तैपनि आँबैका कुरामा हो मा हो मिलाएर सही थाप्न पाए पछि अरू बुढीहरू पनि के कम हुन्थे र ? 

खन्तरी आँबै भन्दै जान्थिन् अरू सुन्दै जान्थे । हो र ? आपूm त ११ बर्षको उमेरदेखि घरमा आएको हो । घरमा सासु, ससुरा, देवर, जेठाजु, जेठानी, दउरानीहरू, नन्द अमाजु धेरै थिए । धेरैको संगत गरियो, जहान घरको बुहार्तन पनि कति खाइयो कति । बिहान पाँच घडी रात बाँकी छंदै उठ्नु पर्ने, ढिकीमा धान कुट्ने हो कि ? जाँतोमा कोदो, मकै, फापर, के  पिन्ने  हो अघिल्लो दिन बेलुकी नै तयार गरेर राख्नु पथ्र्यो । अध्यारोमा नै ढिकी, जाँतथोको काम सकेर पर धारामा गएर खल्लमल्ल नुहाएर लगाएको लुगा कपडा पछारेर, चोखो लुगा फेरेर ठूलो पित्तले गाग्रीमा पाी भरेर डोकोमा बोकेर ल्याउनु पथ्र्यो । त्यहाँबाट अंगेनोमा आगो फुकेर मात्रै, दैलो कसेर गरेर रातो माटोमा गाइको गोवर मिसाएर साजी (चोखो) पानीले दैलो पोत्नु पथ्र्यो । उज्यालो भएपछि दैलो पोत्नेलाई अलच्छिना र अल्छी भन्थे । त्यति काम गरेर मात्र कहाँ पुग्थ्यो र ? त्यतिवेला हाम्रा पालामा बिहानमा चिया खाने भन्ने त थाहै थिएन । उज्यालो हुदा त्यति काम सकेर बेला अनुसार बिहानको मेलामा जाने हो कि, घाँस काट्न जाने हो कि, मकै, घैया गोड्न जाने हो कि, जुन कामको चटारो छ त्यहि काममा जानु पथ्र्यो । बिहानको काम सकवरी घरमा आएर ९।१० बजेतिर बल्ल बिहानको खाना खान पाइन्थ्यो । खानामा पनि दाल, भात, मकैको, कोदाको ढिडो, ककरी मकरी जे पनि हुन सक्थ्यो । घरमा दाल, भात पकाउने, वस्तु भाउको धन्दा गर्ने, दुहुनु बाहनु गर्ने, दही मथेर मही तुल्याउने, साना बाल वच्चाहरूको हेरचाह र तिनीहरूलाई खुवाउने पियाउने कामहरू त घरमा सासु ससुराहरूले गर्दथे । बिहानको मेलाबाट घर फर्किएपछि बिहानको खाने बेला बल्ल आउंथ्यो ।  बिहानमा काम मात्रै हुन्थ्यो खाने पिने कुरा खासै हुदैनथ्यो । कहिलेकाही मकै, भटमास भुटेर पोटुकामा बाँधेर खाँदै काममा जानुपर्ने, खाँदै काम गर्नुपर्ने हुन्थ्यो । बिहानको भात खाएपछि सबै जहानले खाएका जुठा भाँडा तथा पकाएका भाँडा खरानीले सफा गरेर माझ्नु पथ्र्यो । घरायसी, भान्छाको काम तथा बधुवा वस्तुभाउलाई खुवाउन पंधेरोबाट बिहान बेलुका ४।५ खेप डोकोमा पानी बोकेरै ल्याउनु पथ्र्यो  । बिहानको घरधन्दा सकेपछि साना छोराछोरीलाई नुहाई धुवाई गराउने, तेल लगाई दिने, दूध चुसाउने र झोलुङ्गोमा हालेर हल्लाउने अनी निदाए पछि दिउसको काम मेला पर्म के कता छ त्यतातिर जानु पथ्र्यो । बेलुकी अबेरसम्म मेलामा नै काम गर्न पथ्र्यो । अध्यारो भएपछि मात्र मेलाबाट घरमा आइपुगिन्थ्यो । घर आएपछि बालवच्चाको हेर विचार, खुवाई पियाई गराएपछि, पहिले छोरा मान्छेहरूले खाना खान्थे, त्यसपछिमात्र हामी आईमाइको पालो आउथ्यो । पछाडी पर्दा कहिलेकाहिं पहिले पकाएको भातले पुग्दैनथ्यो । त्यस्तो भएमा फेरी अर्को बाहान पकाएर पनि खानु पथ्र्यो । बेलुकीको खाना खाइसकेपछि घरको जुठा भाँडा सफ गर्ने, चुलो चौको लिप पोत गर्ने लगायतका काम सकेपछि मात्र त्यस दिनको कामबाट छुटकारा पाइन्थ्यो । अँ कहिलेकाहीं त भोलिपल्ट बिहानको लागि दुहुना वस्तुलाई कुँडो पकाउन कुंडाको सरदाम सकिएको रहेछ भने त बेलुकी नै जाँतोमा मकै पिन्ने काम पनि सक्नु पथ्र्यो । त्यति गरेपछि रातको १०।११ बजेतिर मात्र आराम गर्न पाइन्थ्यो । त्यै पनि बिहान तीन साडेतीन बजे उठीसक्नु पर्ने हुदा यो शरीरलाई आराम गर्ने समय त ३।४ घण्टा मात्रै हुन्थ्यो । त्यति दुख गरेर आएको शरीर हो यो । चाडपर्वमा माइत मावलबाट लिन आउदा पनि कहिले काहिं त जान पाइदैनथ्यो । यसरी आफ्नो जीवनमा दुख गरेका दुःखका पोकाहरू फुकाउन र कसैलाई सुनाउन पाए मनै हलुङ्गो हुन्छ भन्नुहुन्थ्यो खन्तरी आँबै । 

खन्तरी आँबै हिजो आजको जमाना संग आफ्नो पालामा गरेको कामको तुलना गर्न पनि पछि पर्नु हुन्थेन । हिजो आज घर घरमा बिजुली छ, सोलर बत्तीको उज्यालो छ, जतासुकै झलमल्ल छ । हाम्रो पालामा अँध्योमा छामछाम छुमछुम गरेर अगुल्टो बालेर उज्यालो बनाउनु पथ्र्यो । बत्तीको नाममा मटितेलको एउटा टुकी थियो । मटितेल सकिएको बेलामा सल्लाको झुरा (दियालो) बालेर काम चलाउनु पथ्र्यो । मटितेल लिन हिउदका महिनामा गाउँका छोरा मान्छेहरू मिलेर बटौली जान्थे र नून, मटितेल, मसला लगायतका आपूmलाई वर्षदिनभरीलाई चाहिने सामानहरू १०।११ एघार दिन लगाएर ढाकरमा बोकेर ल्याउथे । अहिलेत के मटितेलै चाहिदैन, नून, मसला जे चाहियो गाउँकै पसलमा पाइन्छ । के गाह्रो छ र । उहिले हाम्रा पालामा दाउरा खोज्न जंगल जानु पथ्यो, पानी बोक्न पर पदेरामा पुग्नु पथ्र्याे, तोरी पेल्न ढिकीमा तोरी कुटेर पुलो बनाएर पारी ढाँडखर्कमा लगेर काठेकोलमा पेल्नु पथ्र्यो । त्यो पनि सितिमिती पालो पाइदैनथ्यो । धान ढिकीमा कुटेर फार्से लाउनु पथ्यो, कोदो, मकै, फापर जाँतोमा पिनेर खर्च बनाउनु पथ्र्यो । हिजो आज दाउरा खोज्न बनमा जानु पर्दैन, घरघरमा ग्यास र बिजुलीका चुला छन् । यसो घाँसपातका घसेटा बटुल्यो कुडो पकाउन पुगिहाल्छ । ग्यास र विजुलीमा भात तीउन पकाउछन् कती हाइसन्चो । पानी बोक्न गाग्री डोको केही चाहिदैन घरघरमा धारा छन्, एउटा बाल्टी र लोटा भए पुगिहाल्छ , अबका मान्छेले त डोको नाम्लो बुन्न पनि जान्दैनन् । तोरी कुट्न र फुलो बनाएर काठे कोलमा लैजान पर्दैन । मिलमा तोरी नै पेल्दिन्छ अरे भन्छन् । अँ साचित सुन उहिले हामीहरू कोलमा फुलो पेल्न जाँदा त रमालो पनि हुन्थ्यो । कोलमा पेलेको तोरीररायोको तेल र कात्तीसंगै सरोवर बनाएर कोलमा नै खाजा पकाएर खाइन्थ्यो  । मैले धेरै पटक त्यसरी खाजा खाँदा एक चौथाई ताजा तोरीको तेल त सोझै पिइदिएको छु । म त्यसै आज ९५ वर्षको उमेरमा १४ वटा सन्तानकी आमा भएर पनि यति बोल्न सकेकी छु र ?  भनेर प्रश्न गर्छिन ।

हिजो आज ढिकीमा धान कुट्न पर्दैन, जाँतोमा कोदो, मकै पिन्नु पर्दैन, गाउगाउमा कुटानी पिसानीका मिल आका छन् । त्यसैले हिजो आजका बुहारीहरू पिठ्यूँमा घाम लागून्जेल सुतीरहन्छन् । नसुतुन् पनि किन ? न ढिकी जाँतो गर्नुपर्छ, न पधेरामा पानी लिन जानु पर्छ, एउटा, दुइटा भन्दा बढि छोराछोरी पाउदैनन्, धेरैलाई स्याहार गर्नु पनि परेन, न वस्तुभाउ धेरै पाल्छन्, न खेती पाती नै धेरै गर्छन्, न मेलापर्म जानु पर्छ, धेरै काम लोग्ने मानिसले नै गर्न थालेका छन् । हिजो आजका आइमाइलाई हाइसन्चो भाको छ भन्छु है म त । 

खन्तरी आँबैका गन्थनका पोका कहिल्यै सकिदैनन् । सुन्ने मानिस भै दिनुपर्छ, कहिले रतेलीको भाका त कहिले तीजको भाकामा आफ्ना पालाका गीत सुनाउन पनि पछि पर्दिनन् उनी । आज दिउसो पनि  गाउको स्वास्थ्य चौकीबाट खन्तरी आँबैको स्वास्थ्यको वारेमा सामान्य जानकारी लिन स्वास्थ्य कार्यकर्ता नानी आएकी थिइन् । उनलाई पनि एक घण्टा आफ्ना कुराको पोको छोटकरीमा फुकाउन भ्याइन् । खन्तरी आँबैले स्वास्थ्य कार्यकर्ता नानीलाई पनि एउटा डल्लो मिश्री हातमा राखेर आपूmले जानेका सम्पूर्ण आशिर्वादका शब्दहरूले विदा गरिन् ।  

ईश्वरी प्रसाद घिमिरे 

गोरखा, हाल कामपा ३, वाफल