चर्चा दक्षिण भारतका मन्दिरहरुको

भारतका चारै दिशामा अवस्थित तीर्थ स्थलहरु जहाँ आराध्य भगवान्का भब्य मन्दिरहरु छन् ती स्थानलाई हिन्दू धर्ममा आस्था राख्नेहरुले चार धाम मान्दछन् । जसमा उत्तरका बद्रीनाथ केदारनाथ, दक्षिणका रामेश्वर, पूर्वका जगन्नाथ पुरी र पश्चिममा द्वारका रहेका छन् । सबै हिन्दू मतावलम्बीहरु जीवनमा सकेसम्म एकपटक चारै धामको दर्शन गर्न लालायित हुन्छन् तर विभिन्न वाधा अड्चन र व्यक्तिका आन्तरिक समस्याका कारण पनि धेरैले चार धामको यात्रा गर्न सकेका हुदैनन् तापनि एक दुई धाम त धेरैले पुगेका हुन्छन् । तीर्थ यात्राकै क्रममा २०८२ मंसिरको १२ देखि पौष ७ गतेसम्ममो विहारको हरिहर क्षेत्र हुदै पुन पुन, गया, बोधगया, झारखण्डको (त्रम्ब्यकेश्वर) बाबाधाम, कलकत्ता कालि मन्दिर, गंगासागर, कपिलमुनी, लिंगराज, जगन्नाथ पुरी, आद्य शंकराचार्य निर्मित गोवर्धन मठ, मल्लिकार्जुन, तिरुपती वालाजी, श्रीरंगममा रामास्वामी मन्दिर, रामेश्वरको ज्योतिर्लिं¬, कन्याकुमारी, मदुराई स्थित मिनाक्षी मन्दिर लगायत बाटोमा पर्ने तीर्थ स्थलहरुको दर्शन र अवलोकन गर्दै २५ दिनको यात्रामा जाने अवसर मिलेको थियो । यात्राको अवसरमा दर्शन र अवलोकन गरिएका स्थानहरुमध्ये उडिशा राज्यको भूवनेश्वरमा अवस्थित लि¬राज मन्दिर, जगन्नाथ पुरी स्थित जगन्नाथ मन्दिर र तामिलनाडू स्थित रामेश्वर मन्दिरका सम्बन्धमा आफूले देखेका, अनुभव गरेका र खोजमेल गरिएका केही कुराहरु यस लेखमा प्रस्तुत गर्ने जमर्को गरेको छु । लिंङ्गराज मन्दिर उडिशा राज्यको राजधानी भूवनेश्वरमा रहेको लिंङ्गराजको मन्दिर एघारौं शताब्दीमा तात्कालिन गंग राजवंशका राजाहरुले बनाएको अनुमान भारतीय पुरातत्व विभागको अभिलेखमा उल्लेख छ । यो मन्दिर भगवान् शिवमा समर्पित कलिंग शैलीमा निर्माण भएको कलिंग वास्तुकलाको अनुपम उत्कृष्ठ नमूना हो । विशाल ढुंगाहरुले बनेको यो मन्दिरको पर्खाल (गारो), पीलरहरु, लिण्टल, नाल, थाम दलिनहरुका साथै तलामा छापिएका फल्याकहरु सबै बिशाल ढुंगाहरुकै छन् र ती ढुंगाहरुमा देवी देवताका मूर्ती, तीनका क्रियाकलाप, गतिविधिहरु झल्कने आकृती, चित्रहरु कलात्मक ढंङ्गले कुदिएका छन् । ५५ मीटर उचाई रहेको मन्दिरको अझ आश्चर्य लाग्दो कुरा त के छ भने प्रविधिको विकास भैनसकेको त्यस समयमा त्यत्रा विशाल ढङ्गंगै ढुंङ्गाको प्रयोग गरी त्यती धेरै उचाइका संरचना कसरी निर्माण गर्न सम्भव भयो होला ? त्यसको तुलनामा पाटनको कृष्ण मन्दिर सुक्ष्म स्वरुप (मिनिएचर)मात्र हो भन्दा हुन्छ । मुख्य मन्दिरको चारैतर्फ विभिन्न देवी देवताका १५० वटा ससाना मन्दिरहरु रहेका छन् । दैनिक हज्जारौंको संख्यामा शिवभक्त हिन्दू तीर्थयात्रीहरु पंक्तिवद्ध भएर भगवान् शिवको यस ज्योतिर्लिंङ्गको दर्शन गर्न पुगेका हुन्छन् । बनारस, गयाजी, बाबाधाम, गंगासागरमा जस्तो पण्डाहरुबाट दर्शनार्थीहरुलाई दलाली गरेर हतोत्साही गराउने काम यहाँ हुदैन । भूवनेश्वरका पर्यटकीय क्षेत्रहरुमध्ये यो धार्मिक पर्यटक आकर्षण गर्ने पर्यटकीय स्थल पनि हो । हिन्दू धर्ममा आस्था राखेर तीर्थ यात्रामा जाने तीर्थ यात्रीहरु धेरैले यो मन्दिरमा भगवान् शिवको दर्शन गर्न पुगेकै हुन्छन् । आस्थाको धरोहर, प्राचीन वास्तुकला र संस्कृतिले ओतप्रोत भएको लिंङ्गराज मन्दिरको अन्तरवस्तु धेरै होलान् तर यो हामीले देखेको बाहिरी स्वरुपको आँखिäयाल मात्र हो । भूवनेश्वरको लिंगराज मन्दिर, कोणार्कको सूर्य मन्दिर र पुरीको जगन्नाथ मन्दिर यी तीनवटै मन्दिर उडिशाका कालिंग शैलिमा निर्माण भएका प्रशिद्ध मन्दिरहरु हुन् । यी तीनवटै मन्दिरहरु केवल मन्दिर मात्र नभएर भारतीय प्राचीन इन्जीनीयरिङ, प्रस्तर वास्तुकला तथा वैदिक विज्ञानको जीवित प्रमाणहरु हुन् । त्यहाँको पूरातत्व विभागको अभिलेख अनुसार यी तीनवटै मन्दिरहरु एघारौं देखि तेह्रौ शताब्दीको बिचमा निर्माण भएका थिए । यी तीनवटै मन्दिरहरु गंग राज वंशका राजाहरुले निर्माण गराएका थिए । जगन्नाथ मन्दिर भगवान् जगन्नाथको मन्दिर उडिशाको पुरीमा बंगालको खाडिको समुद्रको किनामा रहेको छ । जगतका नाथ श्री विष्णुलाई जगन्नाथको नामले पुकारिन्छ । यो मन्दिर भगवान् विष्णुको अवतार जगन्नाथ (श्रीकृष्ण, दाजु बलराम र बहिनी सभद्रा) मा समर्पित छ । यहाँ भगवान् कृष्णलाई जगन्नथको नाममा पुकारिने हुँदा मन्दिरको गर्भगृहमा श्री कृष्ण, बलराम र सुभद्राको मुर्तीहरु सजाएर राखिएको छ । तिनै मुर्तीहरुको दर्शन गर्न बर्षेनी लाखौं भारतीय र नेपाली तीर्थ यात्रीहरु यहाँ पुग्दछन् । भगवान् जगन्नाथकोे पहिले एक आदिवासी वैष्णव समुदायले नील माधव देवताको रुपमा पूजा गर्दथे भन्ने भनाई रहेको पनि छ । जगन्नाथको मन्दिर ढुं¬ैढुं¬ाले बनेको प्रस्तर वास्तुकलाको अनुपम प्रस्तुती रहेको छ । मन्दिरका हरेक ढुंङ्गमा देवी देवताका विभिन्न अवतार, विभिन्न क्रियाकलाप र गतिविधिहरुको चित्रण गरेर मूर्तीहरु कुदिएका छन् । मन्दिर क्षेत्रमा पाइएको अभिलेख अनुसार गंग सम्राट राजराजा तृतीयको दाशगोप ताम्रपत्र शिलालेखको आधारमा जगन्नाथको मन्दिर लगभग ११ औं शताब्दी ई.पू. को उत्तरार्धमा यस ठाउँमा स्थापना भएको थियो । हालको मुख्य मन्दिर तात्कालिन गंग राजवंशका सम्राट अनन्तवर्मन चोडगंगदेवले ११९८ ईस्वीमा बनाउन शुरु गरेका थिए र मन्दिरको निर्माण कार्य चोडगंगदेवका नाती राजा अनंगभिमदेव प्रथमले पूर्ण गरेका थिए । मुख्य मन्दिरको निर्माण पछि पनि मन्दिर परिसर भित्र अन्य देवी देवताका धेरै मन्दिरहरू शताब्दियौंसम्म निर्माण भैरहेको कुरा भारतीय पुरातत्व बिभाग द्वारा त्यहाँ राखिएको आलेखमा उल्लेख भएको छ । मन्दिरलाई भित्री र बाहिरी गरी दुईवटा गारोले घेरिएको छ, जसमा बाहिरी गारो रहेको भागलाई मेघनाद प्राचीरा र भित्री गारो रहेको भागलाई कुर्मीवेढा भनिदो रहेछ । मुख्य मन्दिरको पूर्वतर्फको मोहडाको अगाडि भागमा नाट्य मन्दिर र मुख्य भोगमण्डप तथा नरसिंह, सूर्य, बिमला, लक्ष्मी, गणेशका साना मन्दिर र मण्डपहरु रहेका छन् । मन्दिर क्षेत्र चारैतर्फ कम्तीमा पनि १।१ किलोमिटरको परिधीभित्र अवस्थित छ । मुख्य मन्दिरको गजुरसम्मको उचाई ६५.२ मिटर रहेको छ र प्रत्येक दिन मन्दिरको गजुरमा रहेकोे भगवान्को झण्डा फेरिन्छ । मन्दिरका चारैतर्फ मुख्य प्रवेश द्वारहरु छन् । पूर्व तर्फको मुख्य द्वारलाई सिंहद्वार, दक्षिण तर्फको द्वारलाई अश्वद्वार, पश्चिम तर्फको ब्यघ्र (बाघ) द्वार र उत्तर तर्फमो मुख्य द्वारलाई हस्ती द्वार भनिदो रहेछ । सिंहद्वारको समुन्ने अगाडि अरुण स्तम्भ रहेको छ जुन अठारौं शताब्दिमा मराठाहरुले कोणार्कको सूर्य मन्दिरबाट ल्याएका थिए भनिएको छ । जगन्नाथ भगवान्को विशाल मन्दिर निर्माण गर्नु पूर्व पनि त्यहाँ मन्दिर रहेको अनुमान छ किनकि उक्त स्थान भगवान कृष्णको प्रिय स्थल रहेको थियो । पुराणहरुमा पुरी क्षेत्रलाई निलाचल, पुरुषेत्तम क्षेत्र पनि भनिएको छ । मन्दिरका केही विशिष्ट विशेषताहरु पनि रहेका छन् । दक्षिण भारतका मन्दिरहरु नेपालीहरु भगवान्को दर्शन गर्न तीर्थ यात्रामा जाने दक्षिण भारतका मन्दिरहरुमा तिरुपती बालाजी (तिरुमाला), मल्लिकार्जुन ज्योतिलिङ्ग, कोणार्क सूर्य मन्दिर, रामास्वामी मन्दिर श्रीरङ्गम, रमेश्वर ज्योतिर्लिङ्ग मन्दिर रामेश्वरम्, कन्याकुमारी मन्दिर, मिनाक्षीे मन्दिर मदुराई प्रमुख छन् । यी मन्दिरहरु सबै नै दक्षिण भारतका द्रविड शैलीमा निर्माण भएका छन् । यी मन्दिरहरु आफैमा विशाल छन् र धेरै क्षेत्रफलमा व्यवस्थापन गरिएका छन् । यी सबै मन्दिरहरुमा दर्शनार्थीको सधैजसो भिड नै लागिरहने हुदा तोकिएको शुल्क तिरेर टिकट लिएर दर्शन गर्न अली सजिलो हुन्छ । सामान्य दर्शनार्थीको लाईनमा बसेर दर्शन गर्न धेरै समय र अत्यधिक भिडभाडको सामना गर्नु पर्ने रहेछ । रमेश्वर ज्योतिर्लिङ्ग रामेश्वरम् यो मन्दिर दक्षिण भारतको रामेश्वरम् टापूमा अवस्थित छ । रामेश्वरम् टापूलाई बमबन पूलले भारतको मुख्य भूमीसंग जोडेको छ । रामेश्वर मन्दिर बंगालको खाडी र हिन्द महासागरले घेरिएको छ । त्रेता यगुमा लंकाका राजा रावणले सीताजीलाई हरण गरेर आकाश मार्गबाट लंका पु¥याएका थिए । सोही समयमा रामचन्द्रले हनुमान्, सुग्रीब लगायतका बीरहरुको सहयोगमा बानर सेनाको फौज तयार गरी उनीहरुकै सहयोगमा रामेश्वरबाट लंका जाने रामसेतु पुल निर्माण गराएका थिए । जुनकुरा पुराणहरुमा विस्तृत रुपले व्याख्या गरिएको छ । उक्त पुल निर्माण गरेको स्थानलाई धनुषकोडी भनिदो रहेछ । उक्त स्थानको अवलोकन गर्न दैनिक हज्जारौं पर्यटकहरुले भ्रमण गर्ने गरेको हुँदा हामीहरु अवलोकन गर्न जाँदाको दिन पनि मानिसहरुको अत्यधिक भिडभाड महसुस भएको थियोे । भगवान् रामचन्द्रले श्रीलंकाका दानव राजा रावणलाई मारेर सीताजीलाई फिर्ता गरेर रावणसंगको युद्धमा सफलता पाएपछि आराध्यदेव शिवको आराधना गर्न समुद्रको किनारमा शिवलिङ्गको आðनै हातले निर्माण गर्नु भएको थियो । त्यसपछि भगवान् शिव ज्योतीस्वरुप प्रकट हुनुभयो र वहाँले यस लिङ्गलाई रामेश्वर ज्योतिर्लिङ्गको नाम दिनु भयो । रावणपनि साधारण राक्षस थिएन उत पुलस्त्य ऋषिको नाती हुनुका साथै शिवजीको परम् भक्त पनि थियो । त्यसैले रावणलाई मारेपछि रामलाई ठूलो पश्चाताप पनि भयो र युद्ध जितेपछि पनि ब्रह्महत्याको पाप प्रायश्चित्त गर्नको लागि रामचन्द्रले यस ठाउँमा रामेश्वर ज्योतिर्लिङ्गको स्थापना गरी भगवान् शिवको पूजा आराधना गर्नु भएको र यस शिवलिङ्गलाई काशी विश्वनाथको सरह समान मान्यता दिनको लागि काशी विश्वनाथबाट एउटा शिवलिङ्ग लिएर आउन पवनपुत्र हनुमान्लाई आदेश दिनुभएको थियो । भगवाको आदेश पाउनासाथ हनुमानले आकाश मार्गबाट काशी पुगेर एउटा शिवलिङ्ग लिएर आउनु भएको थियो भन्ने भनाई रहेको छ । भगवान् रामचन्द्रले उक्त शिवलिङ्गलाई रामेश्वर ज्यातिर्लिंङ्ग संगै राखेर पूजा आराधना गर्नु भएको थियो । आज पनि ती दुवै शिवलिंङ्ग मन्दिरको गर्भगृहमा राखिएको छ र संगै पुजा हुदै आएको छ । रामेश्वर ज्यातिर्लिंङ्ग हिन्दु धर्मावलम्बीहरुको चार धाममध्ये एक प्रमुख धामको रुपमा रहेको छ । रामेश्वर ज्योतिर्लिङ्गको दर्शन गर्न दैनिक हजारौं तीर्थ यात्रीहरु लामवद्ध भएर घण्टौंसम्म उभिएका हुन्छन् । तीर्थयात्रामा जानेहरुले हिन्दमहासागर किनारामा महासागरको छालमा स्नान गरेर सोही कपडामा लामवद्ध भएर मन्दिर परिसरमा रहेका तातो पानीका वाईस कुण्डहरुको जलले स्नान गर्दै अगाडि बढ्दछन् । स्नान गरिसकेपछि शुद्ध कपडा पहिरिएर महाँसागरको किनारमा बालुवा माथि बसेर आðना पितृहरुलाई तर्पण, श्राद्धकर्म, रुद्री पाठ आदि गर्दछन् र आðनो यात्राको उद्देश्य पूरा भएको ठान्दछन् । विशाल पत्थरहरुले बनेको रामेश्वर मन्दिर प्रस्तर वास्तुकलाको विश्वकै एक अद्वितीय मन्दिर भान हुन्छ । प्रत्येक ढुंङ्गामा देवी देवताका विभिन्न मुद्रा, क्रियाकलाप तथा गतिविधिहरुका स्वरुपमा कुदिएका कलात्मक मुर्तीहरु हेरिरहुजस्तो लाग्दछ । यो मन्दिर परिसर र वाईस कुण्डको क्षेत्रफल वाईस एकड रहेछ र ती वाईस वटा कुण्डहरु पनि विभिन्न समयका भारत वर्षका वाईसवटै राजाहरुले निर्माण गराएका रहेछन् । त्यसैले त्यहाँका स्नान गराउने पण्डाहरुले बाईस एकड भूमी, वाईस कुण्ड, बाइसै राजा भन्दथे । हामीहरुलाई स्नान गराउने पण्डाले वाईस राजामध्ये नेपालका राजा पनि एक भएको र नेपालीहरुलाई यहाँका मानिसहरुले सम्मानको दृष्टिकोणले हेर्ने गर्दछन् भन्दथे । यी बाहेक श्रीरङ्गमको रामास्वाी मन्दिर, मदुराईको मिनाक्षी भगवतीको मन्दिर, तिरुपती बाजाजी वैंकटेश्रको मन्दिर, मल्लिाकार्जुन ज्योतिर्लिङ्ग मन्दिर लगायत दर्शन गर्न पुगिएका मन्दिरहरु भब्य र विभिन्न कलात्मक शैलीमा निर्माण भएका पाइए । विहार, झारखण्ड, पश्चिम वंगालमा रहेका तीर्थस्थल एवं मन्दिरहरुमा तीर्थयात्रुहरुलाई त्यहाँका पण्डाहरुले बढि हतोत्साहित गराउने, दान बाकसमा स्वेच्छाले भेटी, दक्षिण राख्न भन्दा पण्डालाई नै नदिई सुख नपाइने, त्यहाँका पण्डा पुजारीहरुको रजगज, तीर्थयात्रु प्रतिको व्यवहार अनुभव गर्दा मानवीय संवेदनसिलता कमै देखिन्थ्यो । तीर्थ जानेहरुको एउटा भनाई पनि रहेछ गयामा दया छैन, कलकत्तामा रात छैन र जगन्नाथ पुरीमा जात छैन । किनभने गयाजीका कावा भन्ने त उखानै छ । त्यहाँका पण्डाको तीर्थयात्रु प्रति कुनै किसिमको दया ममता भन्ने कुरा पाइदैन, यात्रुलाई लुट्नु नै उनीहरुको धर्म हो भन्ने ठान्दा रहेछन् । कलकत्ता त पुरानो सहर भैहाल्यो त्यहाँ रातो दिन नै बिजीनेस ब्यवहार र काम चौविसै घण्टा भैरहन्छ रात भएको महसुस नै हुदैन । त्यस्तै जगन्नाथ पुरीमा त्यहाँको असली प्रसाद भनेको दालभात रहेछ त्यो पनि त्यहाँको दलित जातीले पकएर बाड्दछन् अरे । हामीले पनि त्यो दाल भातको प्रसाद भगवान्को प्रसादको रुपमा ग्रहण गरियो । उत्तरको तुलनामा दक्षिण भारतका मन्दिरहरुको व्यवस्थापन र सरसफाई राम्रो रहेछ । दर्शन गर्न तोकिएको शुल्क तिरेर सजिलोसंग पाइने, पण्डा पुजारीहरुले हतोत्साही नगराउने । हामीले रामेश्वरमा दुईसये र मिनाक्षी मन्दिरमा पचासको टिकट लिएर सजिलोसंग दर्शन गर्न पाइयो । सरसर्ती हेर्दा यात्रा रमाइलै भयो । यात्राको मुल्यांकन गर्नु पर्दा उत्तरी भारत र बंगालमा पण्डाहरुको जगजगी । पण्डहरुबाट बच्नुपर्ने, दक्षिण भारतमा भाषाको समस्या, धरैजना यात्रुहरुलाई एउटै लजमा बास मिलाउन कठिन, हाइवेमा चिया नास्ता गर्ने पसलहरुको कमी, हाइवेभन्दा भित्र सहरमा छिर्न हामीलाई समस्या अनुभव गरियो । भारतमा उत्तर होस् या दक्षिण भारु सये भन्दा साना नोठहरु पाउन कठिन जस्ता सानातिना समस्याहरु बाहेक खासै ठूला समस्या चाहि आई परेन । जे जसो नामका मन्दिर भएपनि आखिर भगवान् विष्णु, देवाधिदेव शिव र देवी भगवतीहरुको पाउमा मन, बचन र कर्मले जो अर्पण गरियो वहाँहरुकै कृपाले सकुशल स्वदेश फिरियो । ॐ नमः शिवाय । ईश्वरी प्रसाद घिमिरे सिरान्चोक ३, हर्मी गोरखा मिति ः २०८२।९।२५

त्यसबेलाको पोखरादेखि ल्होमान्थाङसम्मको यात्रा

२०५२ सालको डायरीबाट अष्ट्रियन पदयात्रीसंग ०५२ साल कार्तिक महिनाको दोस्रो हप्तादेखि पोखरा हुदै ल्होमान्थाङसम्म पदयात्रा गर्ने अवसर आपूmलाई प्राप्त भएको हुदा त्यस यात्रा अवधिमा बाटोमा पर्ने कास्की, पर्वत, बाग्लुङ, म्याग्दी र मुस्ताङ जिल्लाका विभिन्न गाउँ, ठाउँहरूमा यात्राका क्रममा अनुभव गरिएका यादहरू तथा त्यहाँ दृष्टि गोचर भएका भौगोलिक, प्राकृतिक, सामाजिक, आर्थिक, साँस्कृतिक पक्षहरूलाई लिपीवद्ध गर्ने प्रयास यस लेखमा गरिएको छ । अष्ट्रियाको Innsbruck University का दुईजना प्राध्यापकहरू नेपालका हिमाली क्षेत्रमा अवस्थित बौद्ध गुम्बाहरूमा भ्रमण गरेर त्यहाँको बौद्ध कला, संस्कृतिको अध्ययन अवलोकन गर्ने मुख्य उद्देश्य बोकेर आएका रहेछन् । विदेशीहरूका लागि निषेधित क्षेत्रमा जाँदा नेपाल सरकारको प्रतिनिधिको रूपमा न्यूनतम पनि एकजना सरकारी अफिसरलाई संपर्क अधिकृत Lia son Officer को रूपमा अनिवार्य साथमा लैजानुपर्ने कानूनी व्यवस्था अनुसार गृह मन्त्रालयको तर्फबाट म संपर्क अधिकृतको रूपमा पदयात्रा टोलीमा सहभागि भएको थिएँ । वि.सं. २०५२ कार्तिक ७ गते बिहान हाम्रो यात्रा काठमाण्डौंबाट शुरू हुन्छ । पोखरासम्म त दुईजना विदेशी र म सहित हामी प्लेनमा जान्छौं । पोखरा एयरपोर्टमा नै थाम्शेर्कु टे«किङको तर्फबाट एकजना भरिया र एकजना गाइड हाम्रा ब्यागेज बोक्न र हामीलाई अगुवाई गर्न हाम्रो टोलीमा समावेस हुन्छन् । त्यहाँबाट हामी पाँच जनाको टोली बन्न पुग्छौं । पोखराबाट बाग्लुङ सडकको नयाँपूल (४२ कि.मी) सम्म हाम्रंो यात्रा एउटा सामान्य जीपमा हुन्छ । नयाँ पूलबाट पदयात्रा प्रारम्भ हुन्छ । मोदी खोलामा झोलुङ्गे पूल तरेर बिरेठाँटी पुगिन्छ । त्यहाँ पदयात्रीहरूलाई लक्ष गरेर आधुनिक सुविधायुक्त होटेल, लज एवं रेष्टुराँहरूले दैनिक सैयौं पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्दा रहेछन् । हामी पनि त्यसै ठाउँमा दिउसको नास्ता गरेर गन्तब्य तिर अगाडि बढ््यौं । बेलुकी पाँच बजे तिखेढुङ्गा भन्ने स्थानमा पुगेर त्यहीँं एउटा लजमा बास बसियो । तिखेढुङ्गा पनि होटेल, लज तथा रेष्टुराँहरूले भरिपूर्ण, पर्यटकहरू बास वस्ने थलो रहेछ । भोलीपल्ट कार्तिक ८ गते हामी सबेरै उठेर बिहानको निबृत्त भएर, हातमुख धोएर, एक कप तातो चिया पिएर हामी घोडेपानीका लागि उकालो लाग्यौं । ऐतिहासिक उल्लेरीको उकालो कहिल्यै नसकिने । पदयात्रामा आएका ती दुई विदेशीहरू पैदल हिड्नमा ज्यादै माहीर रहेछन् । म पनि पहाडमा हुर्के बढेको कारणले उकालो ओरालो हिड्नमा कम थिइन । हामी चार घण्टामा उकालो पार गरी घोडेपानी पुग्यौं र दिउसको खाना खायौं । घोडेपानी बजार २८०० मीटरको उचाइमा, डाँडाको थाप्लोमा रहेको रमणीय बजार रहेछ तर अधिकांस समय कुहिरोले ढाकिरहने भएकोले दृश्यावलोकन भने त्यति सहज हुन सकेन । त्यहाँ एकलाईन सार्वजनिक टेलिफोन सुविधा पनि रहेछ । त्यहीँंबाट घान्द्रुक तिर जाने बाटो पनि पर्ने हुदा अधिकाँश होटेल र लजहरूमा पर्यटकहरुलाई देख्न पाइन्थ्यो । त्यहाँबाट हामी म्याग्दीको तातोपानी बजारमा बास बस्न जानको लागि ओरालोे लाग्यौ । चित्रे, शिखा, घारा आदि गाउँ हुँदै करिब ५ घण्टाको ओरालो झरेपछि हामी तातोपानी बजारमा पुग्यौं । त्यहाँ हाम्रो साथमा जान आएका कूक, किचन ब्वाई, पाल टाग्ने सेर्पा लगायत दैनिक उपभोगको लागि आवश्यक पर्ने खाद्यवस्तु पालहरू बोक्ने भरीया सहित ६ जना मानिसहरू हाम्रो टोलिमा जान बाग्लुङको बाटो हुँदै आएर पर्खिरहेका रहेछन् । त्यहाँदेखि हाम्रो वास पनि पाल टाँगेर पालभित्र हुनथाल्यो । म्याग्दीको तातोपानी भन्ने नामसम्म महिले पहिले सुनेको थिएँ तर वास्तवमा म्याग्दीमा तातोपानी भन्ने दुईवटा स्थान रहेछ । एउटा सिंघा तातापानी, त्यो चाहिं सदरमुकाम बेनीभन्दा माथि म्याग्दी खोलाको किनारमा रहेछ । त्यहाँ चाहिं मानिसहरू छालाको रोग निको पार्न भनेर तातोपानी कुण्डमा सात दिनसम्म डुवेर बस्ने चलन रहेछ । गन्धकयुक्त तातोपानीको पोखरीमा शरीरलाई लामो समयसम्म डुवाएर राख्नाले छालाकोे रोग लागायत अन्य कैयौं रोगहरू निकोहुने विश्वास रहेछ । अर्को तातोपानी चाहीँ कालिगण्डकीको किनारामा रहेको, पर्यटकहरू बास वस्ने सानो तथा रमणीय बजार रहेछ । हाम्रा गाईड भान्छे केटाहरूले त्यहाँ पनि नदी किनारामा तातोपानीको कुण्ड छ भनेकाले बिहान उठेर हामी पनि पदयात्री सहित कालिगण्डकी किनारामा गईयो तातोपानीको सानो पोखरी त्यहाँ पनि रहेछ, त्यसैमा नुहाईवरी आइयो । घोडेपानीबाट आउने, बाग्लुबाट आउने र मुस्ताङबाट आउने विदेशी पदयात्रीहरूको जमघट हुने र बास बस्ने स्थान रहेछ तातोपानी बजार त । कालीगण्डकी किनारामा अवस्थित तातोपानी बजारमा बेलुकी पख घुम्दा कतै यूरोपियन मुलुक त होइन यो ? भन्ने भान जो हाहिलाई पर्न सक्छ । बिद्युत सेवा उपलब्ध सुसज्जित उक्त बजारका होटल, लज तथा रेष्टुाँहरू विदेशी पर्यटक र तिनका नेपाली गाइडहरूले खचाखच भरिएका थिए भने पाल टाँगरेर क्याम्पिङ गरेर बस्ने ग्रुपहरू पनि त्यत्तिकै खचाखच थिए । लोक गीत र लोक संस्कृतिको धनी म्याग्दी जिल्लाको लोक संस्कृतिले युक्त भाकाहरू रेष्टुराँहरूमा गुन्जिरहेका थिए भने दिनभरीको पैदल हिडाइबाट थकीत विदेशी पदयात्रीहरू लोक संगीतमा मग्न हुदै बियरको चस्कीमा झुमिरहेका थिए । भोलिपल्ट बिहान उठेर निबृत्त भएपछि भान्छे केटाले चिया ब्रेकफास्ट तयार ग¥यो, बिहानको नास्ता खाएर हामी भरीयाका साथमा काली गण्डकीको किनरै किनार माथितिर लागियो । बाटोमा पर्ने दाना बजार, रूक्सी छहरा, कोक्चेपानी, पैराको थाप्लो हुदै हामी त्यस दिन घासामा पुगेर क्याम्प खडा गरेर बास बस्यौं । घासामा पनि होटल, लजहरूको कमी थिएन । दायाँ बायाँ सल्लाको जंगल, त्यस्तै मनमोहक हरियालीको माझबाट कालीगण्डकी आफ्नो अबिरल गतीमा सुसाउदै प्रवाहित भैरहेको थियो । अर्कोदिन हामी लेते, कालापानी हुदै अगाडि बढ्यौ । लेते र कालापानी जोडिएको बजार जस्तै रहेछ । ठूलाठूला होटलहरू निर्माण भैरहेका । CTEVT अन्तर्गत लेते प्राविधिक शिक्षालय पनि निर्माणाधिन अवस्थामा नै रहेछ । हामी त्यसदिन कोके ठाँटीमा दिउसको खाना खाएर कालिगण्डकीको बगरेै बगर कोवाङ हुदै टुकुचे बजारमा बास बस्न पुग्यौं । अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजना ACAP ले त्यस क्षेत्रको वातावरण प्रदुषण हुन नदिन र प्राकृतिक वातावरणलाई संरक्षण गर्न विभिन्न कार्यक्रमहरू लागू गरेको रहेछ । उक्त आयोजनाले त्यस क्षेत्रमा भएका होटल, लजहरूको व्यवस्थापनमा एकरूपता ल्याउन र पर्यटकलाई विभिन्न सूचनाहरू उपलब्ध गराउने व्यवस्था गर्दोरहेछ । पर्यटकहरूले दाउरा उपयोग गर्न नपाउने हुदा आपूmलाई आवश्यक पर्ने इन्धन प्रत्येक पदयात्री ग्रुपले आफैसंग लैजानु पर्ने रहेछ । पश्चिमतर्फ टुकुचे हिमाल, पूर्वमा निलगिरी हिमाल र लमजुङ हिमालको बिचबाट बगेर आएको काली गण्डकीको जलाधार क्षेत्र केही होचो भएकोले दक्षिण तर्फबाट बहने हावा एकिकृत भै काली गण्डकीको गल्छीबाट तिब्बत तर्फ बहने हँुदा बिहानको १० बजे पछि नै हुरी बतास चलिरहने रहेछ । जसले गर्दा काली गण्डकीको बगरमा दिउसो हिड्न ज्यादै कठिन हुदो रहेछ । जब टुकुचेबाट हामी अगाडि बड््यौं प्राकृतिक हरियाली कम हुदै गयो । धुपीका ससाना बट््यानहरू मात्र कता कती देखिन्छ । टुकुचेबाट डेढ घण्टा माथि हिडेपछि अति रमणीय र हरियालीयुक्त मार्फा बजार पुगियो । फलपूmल र तरकारी खेतीको लागि प्रसिद्धी कमाएको मार्फा बाग्वानी केन्द्रमा लटरम्म फलेका स्याउको बगैचा, टमाटर, बन्दा आदि हरिया साग, शब्जीले युक्त मार्फा कृषि केन्द्र र तिब्बती शरणार्थी क्याम्प ज्यादै मनमोहक र हेर्न लायक रहेछ । त्यस्तै मार्फा बजार पनि पर्यटकहरूको आकर्षणको केन्द्रविन्दु रहेछ । स्थानीय शैलीमा निर्मीत लज, रेष्टरुाँहरू पाश्चात्य शैलीमा उपलब्ध सुविधाहरू, स्थानीय घरेलु कुटिर उद्योगबाट उत्पादित राडी, पाखी, गलैँचा तथा अन्य स्थानीय कला कौशलका वस्तुहरूदेखि विदेशी सामानहरू सहजै उपलब्ध हुनसक्ने मार्फा बजार साँच्चै हेर्न लायक ठाउँ रहेछ । त्यहाँ भए गरेका र देखेका कुराहरूको सम्पूर्ण बर्णन् यस छोटो लेखभित्र अटाउन सम्भव छैन । मार्फाबाट करिब डेढ घण्टाको हिडाई पछि हामी मुस्ताङ जिल्लाको सदरमुकाम जोमसोम बजार पुग्छौं । कालीगण्डकीको दायाँ बायाँ अवस्थित जोमसोम बजार र सरकारी कार्यालयहरू र हवाई मैदान, यती नै रहेछ जोमसोम भन्नु । जोमसोम नजिकै रहेको स्याङ गाउँ, जहाँ आधुनिकताले छुन सकेको छैन । आफ्नै भेषभूषा, संस्कृति र रहन सहनमा डुबेको छ स्याङ गाउँ । विदेशी पर्यटकहरू त्यस गाउँ र त्यहाँका मानिसहरूको रहन सहन, सरसफाई, पेशा व्यवसाय, हेर्न बुझ्न, खुब जाने गर्दा रहेछन् तर उनीहरू त्यहाँ गएर, त्यस गाउँलई हेरेर के धारणा बनाउदा हुन् ? आफै जानुन् , अरूले सोध्दा “भेरी नाइस भिलेज ” भनेर पर्कन्छन् । हामी त्यस दिन दिउसको खाना जोमसोममा खाएर कालीगण्डकीको तिरैतीर अगाडि बढ््यौं र एक्लेभट्टी हुँदै कागबेनीमा पुगेर वास वस्यौं । उत्तरतर्फबाट आएको मुस्ताङ खोला र मुक्तिनाथ एरियाबाट आएको मुक्तनाथ खोलाको दोभान रहेछ पवित्र कागवेनी तीर्थस्थल र कागवेनी गाउँ । मुक्तिनाथ स्नान गर्न जाने हिन्दू तीर्थयात्रीहरू त्यही कागवेनीमा आफ्ना पितृलाई तर्पण, पिण्ड दिएर मात्र मुक्तिनाथ नुहाउन जाने परम्परा रहेछ । कागवेनीदेखि माथितिर निषेधित क्षेत्र शुरू हुने हुदा त्यहाँ रहेको अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजनाको कार्यालयमा हामी पुग्यौं । हाम्रो टोलीमा गएका विदेशीहरूको नाम रजिष्टर गर्नका साथै हामीहरूसंग भएका सामानहरूको लगत एकप्रति उक्त कार्यालयमा बुझाएर भोलिपल्ट हामी मुस्ताङ खोलाको किनारै किनार अगाडि बढ््यौं । ढुङ्गा र बालुवा मात्र भएका खुरिखण्ड पहाडहरू जसमा कतै कतै काँडाका बुट््यानहरू देखिन्थे । अन्यत्र कतै हरियाली देख्न पाइएन । केवल गाउँको आसपासमा मात्र भोटे पिपल जातको रूख विरूवा केही मात्रामा हुर्काएको दखिन्थ्यो । प्राकृतिक बनस्पती भने सून्य नै रहेछ । मुस्ताङ खोलाको बगरै बगर शालिग्रामहरू खोज्दै हामी टाँग्वे, छुसाङ् हुँदै चैले भन्ने स्थानमा गएर बास बस्यौं । जौ, फापर, स्याउ, आलू मुख्य बाली हुने उक्त स्थानमा हामी पुग्दा स्याउको सिजन भने परेकै रहेछ तर चिसो ज्यादै भएको हुदा एउटै स्याउ पनि पूरै खान नसकिने । भोलिपल्ट विहान अर्थात् कार्तिक १३ गते विहानदेखि हामीहरू मुस्ताङ खोलाको वगर छाडेर उकालो लाग्दछौं । दिउसको खाना खान समारमा पुग्दछौं । समार गाउँभन्दा तल तिब्बती बिद्रोही खम्पाहरूको क्याम्पको भग्नावशेष देखिदो रहेछ । २०३१ साल तिर खम्पाहरूले सशस्त्र विद्रोह गर्दा विद्रोह दवाउने क्रममा खम्पाहरूका नेता गे वाङ्दी भागेर दार्चुला पुगेको बेलामा माएिका थिए । भोटे पिपलका रूखहरूले सोभायमान भएको समार गाउँ ज्यादै रमणीय रहेछ । त्यस दिन हामी करिब ४००० मीटर उचाई पार गरी घिलुङ भन्ने गाउँमा पुगेर वास बस्यौं । घिलुङ गाउँमा महिलाहरूको समूह सक्रिय रहेछ । उनीहरूले बेलुकी हामी बसेको ठाउँमा तिब्बतियन लोक लयमा आधारित साँस्कृतिक कार्यक्रम, नाचगान गरी रमाइलो गरे । नेपाली भाषा राम्रोसंग बुझ्न नसके पनि नेपाली लोक लयमा गाउन र नाच्न भने त्यहाँका महिलाहरू पोख्त रहेछन् । नेपाली र तिब्बेतियन लोक नृत्यहरू देखाएर हामीहरूको मन जित्न सफल भए । कार्तिक १४ गते बिहान हामीहरू घिलुङबाट उकालो चढ्दै झर्दै दिउसको खाना खान घमी गाउमा पुग्यौं । घमी गाउँमा एउटा प्राथमिक विद्यालय, प्रहरी चौकी, हेल्थपोष्ट हुलाक कार्यालय समेत रहेछन् । ती निकायहरूमा भएको सरकारी लगानीबाट जनताले के कति सुविधा पाउन सकेका छन्, त्यो त हामीलाई अध्ययन गर्ने मौका मिलेन तर ती कार्यालयहरूको भौतिक अवस्था हेर्दा केवल साइनबोर्डमा मात्र सिमित होलान् जस्तो लाग्दथ्यो । त्यहाँबाट हामी अगाडि बढ््यौं र चराङ पुगर बास बस््यौं । चराङमा एउटा ठूलो बौद्ध गुम्बा रहेछ । हामीहरू त्यो चराङ गुम्बा हेर्न गयौं । विदेशीहरूलाई भित्र प्रवेश शुल्क प्रति व्यक्ति रू. १०० रहेछ, हामीसंग गएका विदेशीहरूसंग हामीहरूले पनि गुम्बाको भित्री भागको अवलोकन गर्नुको साथै लामाहरूको प्रार्थाना कक्षको पनि अवलोकन गरियो । गुम्बा धेरै पुरानो र भित्री भाग ज्यादै जीर्ण अवस्थाको भैसकेको भए तापनि बाहिरी भाग भने रंग रोगन गरेर निकै आकर्षित बनाइएको रहेछ । कार्तिक १५ गते, विहान हामी चराङबाट घरगुम्बा हेर्न भनि उकालो लाग््यौं । चराङबाट करिब दुई घण्टाको हल्का उकालो चडेपछि घरगुम्बा पुगिंदो रहेछ । घरगुम्बा ज्यादै पुरानो र आकर्षक रहेछ । ढुङ्गामा कुंदिएका बुद्धका विभिन्न मुद्राका चित्रहरूले भित्ताहरू भरिपूर्ण थिए । गुम्बाको भित्री भाग मुख्य आकर्षक थियो । घरगुम्बा हेरेर हामीहरू ४२०० मिटरको भञ्ज्याङ पार गरी ल्होमान्थाङ पुगियो । ल्होमान्थाङ गाउँ एउटा अग्लो पर्खालले घेरिएको मुस्ताङे राजा जिग्मे परमल विष्टद्वारा संरक्षित रहेछ । मुस्ताङ जिल्लाको उपल्लो मुस्ताङ क्षेत्रको केन्द्रविन्दुको रूपमा रहेको यो गाउँ एउटै पर्खालद्वारा घेरिएको छ । त्यसै पर्खाल भित्र राजा जिग्मे परमल विष्टको दरवार पनि छ । पुरै गाउँ विकास समितिको नौ वटा वडाहरूमध्ये आठवटा वडाहरू त्यसै पर्खाल भित्रै रहेछन् । १७१ घरधुरीलाई घेरिएको उक्त कम्पाउण्ड भित्रको जमीनको क्षेत्रफल ७.५ हेक्टर रहेको कुरा त्यहाँको सीमा प्रहरी चौकिका इन्चार्जले हामीलाई बताए । कम्पाउण्ड बाहिर क्याम्पिङ साइटहरूमा नै त्यहाँ जाने पर्यटकहरू अधिकांश पाल टाँगेर बस्ने गरेको पाइयो । कम्मपाउण्ड भित्रै एउटा तिब्बतियन भाषा पढाउने आवासीय विद्यालय सन् १९९४ मा स्थापना भएको रहेछ । त्यस आवासीय विद्यालय संचालको लागि ACAP लगायत अन्य गैरसरकारी संस्थाहरूको पनि सहयोग रहेछ । २७ जना आवासीय लामा विद्यार्थीहरू रहेको उक्त विद्यालयमा एकजना लामा र अर्को एकजना नेपाली, अँग्रेजी पढाउने गरी दुईजना शिक्षक रहेछन् । कम्पाउण्ड भित्रका टोल र गल्लीहरूमा पसेपछि हामी नयाँ मानिसहरूलाई त कता हो कता ? भूल भूलैया जस्तो पो लाग्न पुग्यो । कार्तिक १५ र १६ गते ल्होमान्थाङ गाउँ भित्रै विभिन्न बौद्ध गुम्बाहरू हेर्नको साथै त्यहाँका वासिन्दाहरूको रहन सहन, आर्थिक, सामाजिक, साँस्कृतिक एवं धार्मिक गतिविधिहरूको अध्ययनमा बित्यो । १७ गते सिमावर्ती क्षेत्रका गाउँ वस्तीहरू छोसार, छुनुप, ठिंकर, फुवा किमलिङ आदि गाउँहरूको भ्रमण गर्नुको साथै नाम्चेल, गार्वो गुम्बाहरूको समेत एकै दिनमा घोडामा चडेर अवलोकन भ्रमण गरियो । त्यस ठाउँको यातायातको प्रमुख साधन भनेको घोडा नै रहेछ । सामानहरू बोक्नको लागि घोडा र खचड नै प्रमुख साधन रहेको पाईयो । हुन पनि त्यस क्षेत्रका वासिन्दाहरूको प्रमुख पशु पालन नै घोडा र खच्चड रहेछन् । तीन दिनको ल्होमान्थाङ बसाई पछि हामीहरूले गएको बाटोलाई छोडेर अर्कै बाटो फर्कियौं । कार्तिक १८ गते हामीहरू ल्होमान्थाङबाट सुर्खान् गाविस को डिरी भन्ने ठाउँमा आएर बास बस््यौं । त्यस गाउ विकास समितिको अर्को आकर्षण लोरी गुम्बा रहेछ । सुर्खान गाउँबाट करिब तीन घण्टा हिडेपछि लोरी गम्बा पुगिन्छ । ढुङ्गा र बालुवा मिश्रीत चट्टानको डाँडाको भीरमा रहेको उक्त गुम्बा पूरा गुफा जस्तो जमीन भित्र निर्मीत गुम्बा रहेछ । भीरमा रहेको प्वालभित्र पसेपछि दुई तला भएको उक्त गुम्बामा मूर्तीहरूका साथै बुद्धको स्तुपा रहेछ । धेरै नै पुरानो उक्त गुम्बाका भित्ताहरूमा गौतम बुद्धका चित्ररू कलापूर्ण शैलीमा बनाइएका रहेछन् । हामीलाई उक्त गुम्बा देखाउने स्थानीय गाइडले कती पुरानो गुफा हो भन्ने कुरा बताउन नसकेपनि उक्त गुम्बा एक हजार वर्षभन्दा पुरानै हुनुपर्ने अनुमान लगाइयो । तर त्यस्तो महत्वपूर्ण गुम्बाको मर्मत सम्भार भने यथोचित रूपमा हुन सकेको देखिएन । कार्तिक १९ गते, लोरी गुम्बा हेरेर हामीहरू डिरीमा नै फर्केर बास बसियो । २० गते बिहान मुस्ताङ खोलाको बगरै बगर धेरै ठाउँमा खोला तर्दै अगाडी बढियो । मुस्ताङ खोलामा विभिन्न आकार प्रकारका एवं धातु मिसिएका ढुङ्गा र शालिग्राम पाइने हुनाले हामीहरू पनि शालिग्राम खाज्दै बेलुकी टाङ्वे भन्ने गाउँमा पुगेर बास बसियो । प्रत्येक गाउँमा हामी पुग्दा १र२ ग्रुप पर्यटकहरू आउने अथवा जाने भेट भै नै रहन्थ्यो । त्यहाँ पनि हामीहरूले ११ सदस्यीय फ्रेन्च टोलीलाई भेट््यौं । कार्तिक २१ गते मुक्तिनाथ पुग्नको लागि हामीहरूले करिब ४२०० मीटर उचाइको भन्ज्याङ पार गर्नु थियो । हामीहरू विहानै उठेर दिउसको लागि समेत लन्च प्याकेट बोकेर उकालो लाग््यौं । पट््यार लाग्दो उकालो पार गरी सकेर दिनको ३ बजेतिर हाम्रो ग्रुप मुक्तिनाथ पुग्यो । मुक्तिनाथ साँच्चैं मुक्ति पाइने ठाउँ नै रहेछ । ज्यादै रमाइलो । मन्दिर वरिपरीको सुन्दर शितल शान्त वातावरण, त्यहाँको सौन्दर्यको वर्णन् जती नै भने पनि कमै हुन्छ । २२ गते विहानै उठेर १०८ वटै धाराहरूमा स्नान गरेर त्यस दिनभरीनै त्यहाँको सौन्दर्य एवं रमणीय वातावरणमा रमाउने अवसर पाइयो । विदेशी पर्यटकहरूको ज्यादै आकर्षणको केन्द्रविन्दु त्यहाँका लजहरू कुनै खाली थिएनन् भने पाल टाँगेर वस्ने ग्रुपहरूको पनी कमी थिएन । मुक्तिनाथसम्म निषेधित क्षेत्रभित्र नपर्ने भएकोले त्यहाँसम्मको लागि मात्र जाने पर्यटकहरू, उपल्लो मुस्ताङ घुमेर आउने पर्यटकहरू र मनाङबाट थोराङ्गला पास पार गरेर आउने पर्यटकहरू समेतको त्रिवेणी पर्ने हुँदा त्यहाँको बजारमा स्वदेशी भन्दा विदेशी अनुहारहरू बढि देखिन्थे । कार्तिक २२ गते बेलुकी अवेरसम्म सफा मौसममा मुक्तिनाथमा नै रमेर बसेका हामीहरू २३ गते बिहान उठ्दा त घनघोर हिउँ परिरहेको । बाहिर निस्कदा करिब दुई पूmट जती हिउ जम्मा भैसकेको र हिउँ परिनै रहेको हँदा हामीहरू हतार हतार गरेर हिउँमा रूज्दै, भिज्दै लड्दै जोमसोमको लागि ओरालो लाग््यौं । मुक्तिनाथबाट झारकोट हुदै तल फेदीतीर पुग्दा हिउँको ठाउँमा पानी पर्न लाग्यो । त्यस्तो मौसम बिग्रला भन्ने आशंका केही नभएकोले हामीले छाता, वर्षादी केही पनि लगेका थिएनौं । दिनभरी हिउँ र पानीमा भिज्दै कठाङग्रीएर बेलुकी ४ बजेतीर हामीहरू जोमसोम आइपुगेपछि मात्रै बाँचिएला जस्तो भयो । होटेलमा आगो बालेका रहेछन् । कपडा फेरेर सेकताप गरेपछि मात्रै प्राण भरिएको महसूस भयो । बेलुकी ७ बजेको समाचार सुन्दा पो थाहा भयो, त्यो वेमौसमको झरी त नेपाल अधिराज्य भरी नै परेको रहेछ । त्यो झरीले मनाङ र खुम्बु क्षेत्रमा धेरै मानिसहरूको ज्यान लिइसकेको रहेछ । कार्तिक २४ गतेका लागि हाम्रो जोमसोम–पोखरा–काठमाण्डौं उडानको लागि एभरेष्ट एयरको टिकट थियो । दुर्भाग्यवस मौसमको खराबीले गर्दा प्लेन आउन सकेन । तीन दिनसम्म हामीहरू जोमसोममा प्लेन पर्खेर बस््यौं । जोमसोममा पर्यटकहरूको ठूलो भिड लाग्यो । प्लेन आउन नसकेको हुदा मौकाको फाइदा उठाउन समय पर्खेर बसेका प्राइभेट एयरलाइन्सहरूले हेलिकप्टर चार्टर गरी विदेशीलाई १०० अमेरिकी डलरमा पोखरासम्म पु¥याउन शुरू ग¥यो । त्यहाँ एकजना म जस्तै सम्पर्क अधिकृत भै बिचल्लीमा परिरहनु भएका भित्र शिव नेपालजीसंग मेरो भेट भयो । हामीहरूले त्यहाँ अझै २।४ दिन प्लेन कुर्नुभन्दा हिड्न उचित ठह¥यायौं र झोला बोक्नको लागि एकजना भरिया खोजेर पैदल मार्ग रोजियो । जोमसोमबाट बेनी, बाग्लुङ हुँदै बस चडेर तेस्रो दिन बेलुकी काठमाण्डौं आइपुग्यौं । यस्तो रह्यो ल्होमान्थङ सम्मको पदयात्रा । अस्तु ।

अष्ट्रेलियामा नेपालीहरू के गर्दैछन् ?

(यो पंक्तिकार सन् २०२२ को अप्रिल ७ देखि मई १० तारिख सम्म अष्ट्रेलियामा रहँदा त्यहाँका नेपालीहरूसंगको संगत, अध्ययन अवलोकन र छलफलमा आधारित आलेख) नेपालीहरू विश्वका धेरै मुलुकमा छरिएर रहेको इतिहास धेरै लामो छ । खास गरेर दोस्रोे विश्वयुद्धमा बृटिश सेनामा भर्ना भएर विश्व युद्धमा होमिएका नेपालीहरू धेरै मलुकमा पुगेर लडाईं गरे । वर्मा, थाइल्याण्ड, इण्डोनेसिया लगायतका दक्षिण पूर्वी एशियाका देशमा धेरै नेपालीहरू युद्धपछि त्यतै वसोवास गर्न पुगेको इतिहासले देखाउछ । विश्वयुद्ध पछि भारत, पाकिस्तान, बु्रनोई, सिंगापुर, वर्मा थाइल्याण्ड लगायतका मुलुकमा नेपालीहरू विभिन्न पेशा व्यवसाय गरेर बसेका छन् । खास गरेर कृषि, पशुपालन तथा शान्ति सुरक्षाको अंगको रूपमा बढी ख्याति कमाएका छन् । अष्ट्रेलियामा नेपालीहरूको आगमन फरक रूपमा भएको पाइन्छ । खास गरेर सन् १९६० मा नेपाल र अष्ट्रेलियाको विचमा दौत्य सम्बन्ध स्थापना भए पछि दुई देश बिचको आपसि सहयोग र समझदारीहरू बढ्दै गएको पाइन्छ । दौत्य सम्बन्ध स्थापना भएपछि सरकारी स्तरमा औपचारिक आवत जावतको ढोका खुलेको हो । शुरूमा सरकारी सिफारिसमा उच्च शिक्षा अध्ययनको लागि नीजि र सरकारी सेवामा संलग्न मानिसहरूको आगमन हुन थाल्यो । १९७० को दशकदेखि उच्च शिक्षा अध्ययन, लामो र छोटो अवधिका तालीम, प्रशिक्षण जस्ता गतिविधिहरू बढ्न थाले । अष्ट्रेलियाको सरकारले पनि आफ्नो मुुलुकको ठूलो भूभागको वहु उपयोगको लागि तथा अन्य विभिन्न क्षेत्रमा आवश्यक पर्ने जनशक्तिलाई दृष्टिगत गरी विशेष योग्यता भएका व्यक्तिहरूलाई आप्रवासनमा आकर्षित गर्न आप्रवासन नीतिमा केहि खुकेलो र सरलिकृत गर्दै लगेपछि यस मुलुकमा नेपालीहरूको आगमनमा बृद्धि हुदै गयो । मूलतः अष्ट्रेलिया आप्रवासिरूकै देश हो । यहाँ सबैभन्दा पहिले १८ औं शताब्दीमा बेलायतिहरूको आगमन पछि मात्र पश्चिम यूरोप, टर्कीस र लेबनानीहरू आएका थिए । त्यसपछि दक्षिण एशियाली मुलुकहरू श्रीलंका, भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश, फिलिपिन्स, इण्डोनेसिया, भियतनाम तथा चीन लगायतका मुलुकहरूबाट आप्रवासिहरू अवसरको खोजिमा यहाँ आउन थाले । पशुपालन र कृषि व्यवसायमा उच्च प्राथमिकता पाएकाहरूको संख्या यहाँ ठूलै रहेको छ । यस मुलुकका आदिवासि भनेका एबोरिजीन जातीका मानिसहरूको संख्या ज्यादै न्यून अर्थात् करिब २ प्रतिशत मात्र रहेको छ । ती एबोरिजीन जातीका आदिवासिहरू अझै पनि तुलनात्मक हिसाबले अशिक्षित र पिछडीएको अवस्थामा नै छन् । उनीहरू अझैपनि काम गर्दैनन् । सरकारले उनीहरूलाई एकसारो खानलाउन पुग्नेगरी भत्ता उपलब्ध गराएको छ भने शिक्षा, स्वास्थ्य लगायतका आधारभूत सुविधाहरू निशुल्क नै छ । उनीरू अझै पनि सहर बजार क्षेत्रमा नाच गान गर्ने र माग्दै हिड्ने (नेपालका राउटे जातीसंग तुलना गर्न सकिने) अवस्थाका छन् । देशको नीति निर्माण र उच्च राजनीतिक तहमा बेलायती मूलका मानिसहरूको नै वर्चस्व रहेको छ । बेलायतकी महारानीलाई नै यस देशले पनि सिम्बोलिक रूपमा महारानी मान्दै आएका छन् । यो एउटा स्वतन्त्र मुलुक हो यसको आफ्नै संविधान र निर्वाचन प्रणाली छ । तर पनि यहाँको संसद÷व्यवस्थापिकाले सिफारिस गरेको व्यक्तिलाई बेलायतकी महारानीबाट गभर्नर नियुक्ति गर्ने परम्परा छ । यहाँको जनसंख्याको ठूलो भाग विश्वका विभिन्न मुलुकबाट बसाइ सरी आएको हुनाले बहुभाषिक र बहुसाँस्कृतिक नितीलाई यहाँको सरकारले अवलम्बन गरेको छ । विभिन्न देशका आप्रवासिहरू आफ्ना सांस्कृतिक महत्व र धार्मिक चाडपर्वहरू स्वतन्त्र रूपले मनाउछन् । अष्ट्रेलियाको सम्पूर्ण भूभागको ठूला साना सहरमा गरेर करिब २ लाख ५० हजार देखि ३ लाखको संख्यामा नेपाली आप्रवासिहरू यस मुलुकमा रहेको अनुमान छ । त्यसमध्ये ६० प्रतिशत जती यहाँको स्थायी वसोबास अनुमती भएका र तिनका परिवारको संख्या नै रहेको अनुमान छ । बाँकी ४० प्रतिशत विद्यार्थी, अस्थायी भिसामा आएका भिजिटर, पारिवारिक भिसामा आएका अविभावकहरू तथा तिनका परिवार छन् । खास गरेर अष्ट्रेलियामा रहेका नेपालीहरूको बर्गीकरण गर्दा देहाय अनुसारको क्तबतगक अवस्थामा रहेको पाइन्छ । 1. पहिलो वर्ग Category मा अष्ट्रेलियाको स्थायी बसोवास प्राप्त गरी त्यहिंको नागरिकता समेत लिइसकेका र सम्पूर्ण सरकारी सुविधाहरू उपयोग गरी वसिरहेका नेपाली तथा तिनका आश्रित परिवार, जो अष्ट्रेलियाको जन्मसिद्ध नागरिक समान हैसियतमा छन् । उनीहरू सरकारी तथा गैरसरकारी उच्च अहोदासम्म आफ्नो हैसियद कायम गर्न सफल भएका छन् । यो वर्गमा खास गरेर डाक्टर, इन्जीनीयर, प्रोफेसनल, रजिष्टर्ड नर्स लगायत उच्च प्राविधिक ज्ञान, शीप हासिल गरेका व्यक्तिहरू पर्दछन् । 2. दोस्रो Category मा अष्ट्रेलियामा अथवा अन्य मुलुकमा अध्ययन गरी विशेष योग्यता हासिल गरेका र अष्ट्रेलियामा स्थायी बसोवास Permanent Resibence गर्ने अनुमती पाएका तर यहाँको नागरिकता भने प्राप्त गरी नसकेका व्यक्तिहरू । 3. तेस्रो Category मा अष्ट्रेलियामा Permanent Residence का लागि आवेदन गर्न योग्य भनि सरकारी स्तरबाट निर्धारण गरेको विषयमा त्यहिको कुनै पनि विश्व विद्यालयमा अध्ययन पूरा गरी प्रमाणपत्र प्राप्त गरीसकेको र स्थायी बसोवासको प्रक्रियामा दरखास्त दिइ अस्थायी TR Temporary Residence को अनुमति भिसा पाएका नेपालीहरू । 4. अर्को स्थायी आप्रवासन भैसकेका परिवारका अविभावकहरू जो Contributory अथवा Noncontributory प्रक्रियाबाट उनीहरूले पनि स्थायी आप्रवासनको अनुमती पाइसकेका छन् । 5. माओवादि जनयुद्ध कालमा आफ्नो व्यक्तिगत सुरक्षाको लागि अस्थायी रूपमा भिजिट भिसामा अष्ट्रेलिया छिरेका र व्यक्तिगत सुरक्षाको कारण देखाई राजनीतिक शरण पाई स्थायी वसोवासको अनुमती Permanent Resident प्राप्त गरेका नेपालीहरू । 6. उच्च शिक्षा अध्ययन गर्न मोटो रकम यहाँका कलेजहरूलाई फिस तिरेर अध्ययन गर्न Student Visa मा आएका नेपालीहरू । 7. अध्ययन भिसामा आएकाहरूले Dependent Visa मा ल्याउन पाउने आफ्ना श्रीमान्÷श्रीमती तथा नावालक छोरा छोरीहरू । 8. यहाँको विश्वविद्यालय÷कलेजहरूमा अध्ययन पूरा गरेका तर अस्थायी बसोवास TR Temporary Resident प्राप्त गरी नसकेका नेपालीहरू जो ब्रिजिङ भिसामा रहेर केहि न केहि काम गरेर बसेका छन् । 9. नेपालको सरकारी काम काजको सिलसिलामा अष्ट्रेलिया आएका दूतावास लगायतमा काम गर्नें नेपालीहरू र तिनका परिवार । 10. Student Visa वा Visit Visa मा आएका र भिसा अवधि सकिएपछि पनि अवैध रूपले मुलुकको कुनै दूर्गम स्थानमा अवैध रूपमा काम गरेर बसेका नेपालीहरू । अष्ट्रेलियामा यस्तो अवैध रूपमा बसेर कामगर्ने नेपालीहरूको संख्या धेरै न्यून छ । त्यै पनि अध्ययन भिसामा आएका र विश्वविद्यालयको कुनै डिग्री हासिल गरेता पनि अष्ट्रेलिया सरकाले Permanent Resident को लागि दरखास्त गर्न मान्यता नदिएको विषय अध्ययन गरेका कारण कतिपय नेपालीहरू सरकारी नजरदेखि लुकेर ट्याक्स छलेर सरकारले तोकि दिएको न्यूनतम पारिश्रमिक भन्दा न्यून दैनिक पारिश्रमिकमा यसरी अवैध रूपमा बस्ने गर्दछन् । विगत दुई वर्षदेखि कोभिड महामारीका कारणले अष्ट्रेलियामा आउने विदेशीहरू ज्यादै न्यून भएकाले यस मुलुकमा कामगर्ने सक्रिय जनशक्तिको कमी भएको कारण विगत ३/४ महिना यता Student र Dependent Visa मा अष्ट्रेलियामा आउनेहरूले रोजगारीको अवसर पाउने रेसियो राम्रो रहेको छ । समग्रमा भन्नुपर्दा नेपालीहरू मुख्य गरेर उच्च शिक्षा अध्ययनको लागि शैक्षिक परामर्शदाता मार्फत ठूलो रकम २०/३० लाख रुपैयाँ कलेजहरूलाई बुझाएर विद्यार्थी भिषामा अष्ट्रेलियामा आउने । यहाँ आएर हप्तमा ३/४ दिन कलेज पढ्ने र बाँकी समयमा काम गर्ने र यहिं पैसा कमाएर कलेजको फिस तिर्ने, उच्च शिक्षा आर्जन गर्ने र त्यहि शैक्षिक योग्यता र कामको अनुभवको आधारमा राम्रो रोजगारीको जोहो गर्दै अष्ट्रेलियाको स्थायी बसोवासको लागि Apply गर्ने PR लिएर यतै स्थायी बसोवासको व्यवस्था मिलाउने गर्दछन् । PR भएपछि आफ्ना परिवारका अविभावकलाई अष्ट्रेलिया घुमाउन तथा आफ्नो पारिवारिक आवश्यकता अनुसार बाल बच्चा हेरचाह गर्नको लागि लामो समय अष्ट्रेलियामा राख्ने गर्दछन् । यो परिस्थितिले गर्दा धरै नेपाली बा आमा लगायतका अविभावकहरूले विदेश घुम्ने र बस्ने अवसर पाएका छन् । कतिपय बा आमाहरूलाई त छोराछोरीले अष्ट्रेलियाको बसाइसराई सम्बन्धी कानूनको प्रकृया पूरा गरी स्थायी बसोवासको लागि नै यस मुलुकमा राखेर पालन पोषण र हेरचाहा गरिरहेका छन् । अब्जरवेसन अष्ट्रेलिया एउटा देश भएतापनि यो एउटा सिंगो महादेश पनि हो । यसको राजनीतिक विभाजनलाई हेर्दा ७ भागमा बर्गीकरण गरेको छ । जसमा ५ वटा स्वतन्त्र राज्य र दुईवटा केन्द्र शासित भू–भागहरू छन् । स्वतन्त्र राज्यहरूमा Queensland, New South wells, Victoria, Tasmania, South Australia छन् भने केन्द्र शासित भू–भागहरू डार्विन क्षेत्र North Teritorry र पर्थ क्षेत्र Western Australia हुन् । यसका अतिरिक्त Australian Capital Territory को रूपमा Canberra रहेको छ । अष्ट्रेलियामा बस्ने नेपालीहरूको Alliance सक्रिय छ । सबै राज्य र केन्द्र शासित भू–भागहरूमा बस्ने नेपालीहरूले आपूmलाई संगठित रूपमा सक्रिय राखेको पाइन्छ । छाता सगठनको रूपमा NRN Australia रहेको छ जस्तैः 1. NRN Australia 2. Nepalese Association of Victoria Australia 3. Nepalese Association of new south wells Australia 4. Nepalese Association of QLD Australia 5. Nepalese Association of Northern Territory Australia 6. Western Australia Nepalese Association. 7. Nepalese Society of Tasmania. यसका अतिरिक्त विभिन्न Professional, Cultural and Religious Organizations, Community Organizations and Different Sports Organizations पनि सक्रिय रहेको त्यहाँका विभिन्न संघसंस्थाले प्रकाशन गरेका जर्नल तथा मुखपत्रहरूको अध्ययनबाट Observation गरियोे । कोभिड १९ को कारणले विपतमा परेका नेपालीहरूलाई यिनै संघ संगठनहरू मार्फत आपसि सहयोग पु¥याएका समाचारहरूत हामीले नेपालमा पनि सुनिएकै हो । कोभिडकै कारणले अन्य गतिविधि भने विगत दुई वर्षदेखि सुस्ताएकोमा अहिले आएर सक्रिय हुदै छन् । समग्रमा अष्ट्रेलियामा बस्ने नेपालीहरूको अवस्था राम्रो छ । खाडि, मलेशिया, कोरिया लगायतका मुलुकमा कामदारको रूपमा गएका नेपालीहरूको अवस्थासंग तुलना गर्न मिल्दैन । पढाई लेखाई लगायत अन्य जुनसुकै पेशा व्यवशायमा मेहनेत र लगनशिल हुनेको लागि यो अवसरको भूमि हो, सुरक्षित भूमि हो. । यदाकदा उश्रृंखल गतिवधि गर्नेहरू त कहाँ हुदैनन् र तर तिनिहरू तुरून्तै कानुनको दायरामा आउनुपर्ने वाध्यताले गर्दा कानूनी राजको अहिसास हुन्छ । समग्रमा अष्ट्रेलियामा रहेका नेपालीहरूको त्यहाँको उपस्थिति गौरवपूर्ण देखिन्छ । नेपाली चाडपर्व, धर्म संस्कारमा यहाँ रहेका नेपालीहरू सचेत छन् । सामुहिक भावनामा अडिग छन् । अप्ठेरोमा परेका नेपालीहरूलाई सहयोग गर्ने दृढता छ । नेपाली खान पान, चाडपर्व, धर्म संस्कृतिलाई यहाँका नेपालीहरूले जगाइरहेका छन् । तर पछिल्लो पुस्ताले यो धरोहरलाई निरन्तरता दिन सक्छ सक्दैन, त्यसमा प्रश्न चिन्ह (?) छ । त्यो अवस्था भविष्यले नै बताउला । स्रोत १. Nepalese Association of Victoria को मुखपत्र । २. अष्ट्रेलियामा विभिन्न स्थानमा बस्ने र विभिन्न पेशा व्यवशायमा आवद्ध नेपालीहरूसंग भएको छलफल र कुराकानी । ३. विभिन्न स्थानको भ्रमण तथा स्थानीय मिडियाहरूबाट प्राप्त जानकारीहरू । ईश्वरी प्रसाद घिमिरे, गोरखा हाल वाफल काठमाडौं ३१ बैशाख , २०७९

जिब्रोको महिमा

मानव शरीरका पाँच ज्ञानेन्द्रीयहरूमध्येको एउटा महत्वपूर्ण अंग जिब्रो हो । मानिस मात्र नभएर चौपाया द्वौपायाहरूको पनि जिब्रो बिनाको कुनै पनि प्राणीको कल्पनमासम्म पनि गर्न सकिंदैन । जिब्रो प्रकृतिको अनुपम परिकल्पना हो । प्राणीशास्त्रका अध्येताहरूले प्राणीहरूका अंगहरूको वारेमा अवश्य बढी जानकारी राख्नुहुनछ होला तर सामान्य मानिसले गहिरिएर विचार गर्दा श्रृष्टिकर्ताले प्राणीहरूमा यो जिब्रो किन बनाए होलान् ? यो जिब्रोले के के कामहरू गर्दछ, यसले राम्रा काम मात्रै गर्दछ कि, नराम्रा काम पनि गर्दछ, जिब्रो नभएका प्राणी हुन्छन् कि हुदैनन् ? मानिस जिब्रो बिना बाँच्न सक्छ कि सक्दैन ? यी र यस्तै यावत् प्रश्नहरू, जिब्रोको बारेमा विवेचना गर्दा प्रसंग उठ्न सक्ने विषयहरू हुन् । 

सामान्यतया मानिसको जिब्रो मुखभित्र रहने एउटा महत्वपूर्ण नरम अंग हो । जिब्रो बिना मानिसले बोल्न, वाक्य उच्चारण गर्न सक्दैन र खानेकुराहरू पनि राम्ररी चपाएर खान सक्दैन । खानको लागि मुखमा राखेको पदार्थको स्वाद कस्तो छ ?  (गुलीयो, अमीलो, पीरो, टर्रो, नुनीलो आदि) त्यो कुरा पनि थाह पाउदैन । जिब्रोमा निस्कने एक प्रकारको रस (¥याल)ले खाएको कुरा घाँटीबाट निल्न र पचाउन मद्दत गर्दछ । कुनैकुनै खानेकुराहरू खाँदा दाँतमा, गीजामा अड्किन अल्झिन सक्छ । त्यसरी अड्कीएका वस्तुलाई बाहिर निकाल्न पनि जिब्रोको सहायता चाहिन्छ । संगीतमय धूनमा पात बजाउन, सुरीलो आवाजमा सुस्केरा हाल्न, सुरीला भाकाहरूमा गीत गाउन जिब्रो कै भूमिका रहेको हुन्छ । जिब्रोका यी र यस्तै प्रकारका अनगिन्ती कामहरू छन् । यी त भए मानिसका व्यक्तिगत मामिलाका कुराहरू । सामाजिक मामिला एवं सार्वजनिक जीवनमा पनि  जिब्रोको प्रसंग धेरै आउँछ । जनजिब्रो, जनबोली, दुईजिब्रे, जिब्रो चपाएर बोल्ने, जिब्रो काडेर, जिब्रो फड्कारेर, दाँतले जिब्रो टोकेर, अल्छि तिघ्रो स्वादे जिब्रो, जिब्रोको भर नभएको मान्छे, हाड नभएको जिब्रो कहिलेकाँही लडखडाउँछ, कहिलेकाहीं जिब्रो चिप्लिन्छ जस्ता जिब्रोसंग सम्बन्धित बोलचालमा प्रयोगमा आइरहने शब्दावलीहरू हुन् । यी शब्दावलीहरूले जिब्रोको सामाजिक पक्षको उजागर गर्दछ । यस्ता शब्दावलीहरूले मानिसका सामाजिक गतिविधि र लाक्षणिक अर्थलाग्ने सांंकेतिक कुराहरू पनि जिब्रोलाई नै माध्यम बनाएर गर्ने गरेको पाइन्छ । जिब्रोको कारणले नै मानिसले जो कसैलाई शत्रु र मित्रु बनाउन सक्छ । 

स्वास्थ्यको क्षेत्रमा पनि जिब्रोको महत्व धेरै छ । जिब्रोले विभिन्न रोगका लक्षणहरूको संकेत गर्दछ । पहिलेको जमानामा आजको जस्तो प्रयोगशाला परीक्षण तथा रोग पत्ता लगाउने अत्याधुनिक यन्त्रहरूको सुविधा थिएन । आयुर्वेदिक, होमियोप्याथिक तथा युनानी उपचार पद्धतिमा जिब्रोको अवस्था हेरेर चिकित्सकले रोगको बारेमा महत्वपूर्ण जानकारी लिने गर्दथे । जिब्रो, आँखा र नाडीको. सहायताले उच्च रक्तचाप, अपच, औलो, आँखाको दृष्टी क्षमतामा कमी, शरीरमा रगतको कमी जस्ता कुराहरूको पहिचान गर्दथे र सोही आधारमा औषधिहरू चलाएर उपचार गर्दथे । आधुनिक उपचार पद्धतिमा पनि चिकित्सकले पहिले जिब्रोको अवस्था हेरेपछिमात्र अरू थप कुराहरूको सोधपुछ गर्ने र नाडी  छाम्ने, रक्तचाप परीक्षण गर्ने, आँखाको परेली पल्टाएर हेर्ने, स्टाथसकप लगाएर शरीरका अंगहरूको चाल, गती पत्ता लगाउने, काम गर्दछन्  । मुख्यत जिब्रोको अवस्था कस्तो छ ? खस्रो छ कि, नरम छ कि, चिल्लो छ कि,  फुस्रो छ कि, जिब्रोमा बाक्लो लेउ जमेको छ कि, जिब्रो कालो भएको छ कि, रातो पो छ कि कुन अवस्थाको छ जिब्रोको अवस्था हेरेर स्वास्थ्यकर्मीहरूले रोगको पहिचान गर्न सक्छन् । पशुहरूले आफ्ना सन्तानलाई ब्याउँदाको अवस्थादेखिनै जिब्रोले चाटेर सफा गर्ने र चाटेरै मायाँ गर्ने गर्दछन् । पंक्षीहरूले पनि चुच्चो र जिब्रोको सहायताले साना बचराहरूलाई आहारा खोजेर ल्याउने र खुवाउने गर्दछन् । 

जिब्रो हाड नभएको कोमल अंग हो । विभिन्न जात जातीका परम्परा, मुल्य मान्यता अनुसार जिब्रोको माध्यमबाट संस्कारजन्य कामकुराहरू पनि गर्दछन् । प्रत्येक बर्ष नेपाली नयाँ बर्षको दोस्रोदिन भक्तपुर बोडेका नेवारहरूले जिब्रो छ्ड्ने जात्रा मनाएर अरूलाई अश्चर्यमा पार्दछन् । भक्तपुर बोडेका कृष्णचन्द्र बाघ श्रेष्ठले २०८१ शुरू भएको दोस्रो दिन बाह्रौ पटक आफ्नो जिब्रो छेडेर ऐतिहासिक रेकर्ड बनाएका छन् । बसन्तपुरको कालाभैरबको मूर्तीमा लामो रातो जिब्रो निकालेको देखिन्छ भने महिष मर्दिनी महाँकलीले रातो जिब्रो बाहिरसम्म निकालेका तश्वीरहरू देख्न पाइन्छ । यसमा पनि पौराणिक धार्मिक कारणहरू निहित भएको हुनुपर्छ त्यो छुट्टै खोज र अनुसन्धानको विषय होला । जिब्रोलेनै मानिसलाई मिठाई खुवाउँछ र पिटाई पनि खुवाउँछ । किनकि हज्जारौंको भिडमा अगाडि उभिएर भाषण गर्नेले जती राम्रा कुराहरू गर्छ, जती उपस्थित भिडलाई मन छुनेगरी आकर्षक वक्तव्यहरू दिन्छ, त्यतीनै धेरै उसले तालीको गडगडहटका साथ लोकप्रियता पाउँछ तर यदि अप्रीय शब्दहरू प्रयोग ग¥यो, कसैलाई व्यक्तिगत झुटा लाञ्छनाहरू लगाएर बोल्यो भने उसले पिटाई पनि खान सक्छ । त्यसैले धरेै पढेको अथवा एसएलसी मात्र पास गरेको वा नपढेकै मानिस  किन नहोस् उसको बोलीले जो कसैको शत्रु वा मित्रु हुन सक्छ । यो सबै जिब्रोकै करामत हो । कहिलेकाहिं अप्रासंगिक र अप्रीय शब्दहरू मुखबाट जिब्रो चिप्लीएर पनि निस्कन सक्छ । त्यस्तो अवस्थामा जिब्रो चिप्लीएर यसो भन्न पुगिएछ भनेर संच्याएका उदाहरण पनि धेरै छन् । 

रसियामा यएटा यस्तो उखान रहेछ “बुद्धिमान मानिसको जिब्रो छोटो हुन्छ तर कान लामा र आँखा ठूला हुन्छन्” भनेर भन्ने चलन छ अरे । किनकि बुद्धिमानहरू धेरै बोल्दैनन्, बिचार गरेर मात्र बोल्छन् तर उनीहरूका कानले धेरै कुराहरू सुनेका हुन्छन् र आँखाले धेरै सुक्ष्म कुराहरू पनि देखेका हुन्छन् । त्यसैले होला त्यस्तो उखान बनाएका । कुनैकुनै मानिसलाई जिब्रोमा हुने इन्फेक्सन र कडा रोगको कारणले उपचार गर्दा जिब्रो नै काटेर फाल्नु परेका अवस्था पनि छन् । पढेलेखेका र शास्त्रको ज्ञान भएका त्यस्ता मानिसहरु पनि जिब्रोको सहायता बिना शब्द बिहिन हुन पुग्छन् । 

अन्तमा यहि कामना गरौं, भगवानले बनाई दिएको यो जिब्रोले सधै भगवानको भजन किर्तन गरिरहन पावोस्, सधैं परोपकारका वाणीहरू मिठास भरेर, मधुर स्वरमा व्यक्त भइरहुन्, दुर्वचन र कर्कशलाग्दा शब्दहरू कहिल्यै पनि यो जिब्रोबाट नचुहियोस्, सधै मिठा मिठा परिकारहरूको स्वाद लिन पाइरहोस्, यो जिब्रोले कहिल्यै पनि रोगका लक्षणहरू देखाउन नपरोस्, जिब्रो सधैं स्वस्थ्य रहोस्, जिब्रोकै कारणले कहिल्यै पनि कसैबाट नकारात्मक बचनहरू खान र सुन्न नपरोस् यहिनै त हो जिब्रो हुनुको महत्व । 

ईश्वरी प्रसाद घिमिरे 

सिराञ्चोक गाउपालिका ३ हर्मी गोरखा

हालः कामपा १३  वाफल, काठमाडौं

त्यस बेलाको पन्द्र असार

आजभन्दा करिब ५०।५२ वर्ष अगाडि २०३१।३२ साल तिरको कुरा हो जुन समयमा म वर्षभरी घरमा नै बसेर खेतीपातीको काममा नै व्यस्त थिएँ, पढाइको क्रममा इण्टर लेभलमा नै अड्किएर घर बसेको थिएं । त्यसै साल पोखरा सेण्टर गरेर इण्टरको प्राइभेट परीक्षा दिएर घर बसेकाले घरको काममा नै व्यस्त थिएँ । त्यतिवेला हाम्रो संयुक्त परिवार नै थियो । बा, आमा, दाजुहरू दुईजना, भाउजु, हामी बुढाबुढी र छोरा छोरीहरूमा सीताराम चार वर्षको थियो, सायद छोरी पार्वता र मेरो ठूलो छोरा श्याम संगैका डेढ दुई वर्षका थिए । त्यतिबेला हाम्रो जग्गा जमीन पीताजीले दुख गरेर धेरैनै जोड्नु भएको थियो । पिताजीले छुट्टिभिन्न भएपछि फिरफिरेका गोतामेहरूसंग बेंसीको चाँपे खेत किनेको भन्नुहुन्थ्यो । त्यहाँ ४०।४५ मुरी धान फल्ने एउटै कित्ता एकल कुलो लाग्ने खेत थियो । जहाँ घरबाट फटाफट ओरालो झर्दा पनि ३०।४० मिनेट जती समय लाग्थ्यो । खोला किनारको खेत भएकोले पानीको कमी हुदैनथ्यो, त्यसैले जेठ महिनाको २२–२५ देखि रोपाई शुरू गरेर असारको दोस्रो हप्तासम्म करिब करिब लाग्थ्यो । चाँपे रापाई सकेर खोलाखेतमा दुई दिनको मेलो थियो । त्यस पछि असार पन्द्र मनाउन घर नजिकै गैरी खेतमा मेलो परेको हुन्थ्यो । त्यहाँ पनि एउटै कित्ता ठूलै खेत थियो त्यस्तै ११।१२ दिनको मेलो थियो । त्यस समयमा कामगर्ने मानिसको कमी हुदैन थियो । एकपाथी धान ज्यालामा मान्छे पाइन्थ्यो । पन्द्र असारको समयमा हाम्रो मेलो अधिकांसत त्यही पर्दथ्यो । ठूलो फाँट भएकोले गाउँले धेरै जनाका १५।२० हल गोरु फाँटमा नारिएका हुन्थे । मनसुनमा भरपर्ने हाम्रो खेती प्रणाली, असार लागेपछि नै मनसुन सक्रय हुने हुदा खेत रोपाईंको व्यस्तता असार लागेपछि नै हुन्थ्यो । मानु रोपेर मुरी उब्जाउने समय भनिन्थ्यो । मानिसहरू समय खेर फाल्दैनथे । मनसुन सुरू भएपछि अधिकांश रातभरी झमझम पानी पर्दथ्यो । मूलहरू फुटेदथे, खोला नाला बढेका हुन्थे, जताततै पानीको कमी हुदैनथ्यो । दिनमा काम गर्दा पनि पानी परिरहने हुँदा स्याखु, घुम, छत्री अथवा प्लाष्टिक ओडेर काम गर्नु पथ्र्यो । बिहानीमा सबेरै उठेर पहिलो काम गोरुलाई घाँस, कुँडो, ढुटो, पीठो खुवाएर टन्न अघाउनु पर्दथ्यो । बिहानको आठ बजेभित्रै हली दाईले खाना खाएर नौ बजेसम्ममा गोरु मेलामा पु¥याएर नारीसकेका हुन्थे । हामी पनि हली, गोरुसंगै मेलामा पुग्नु पथ्र्यो । दिउसो दुई बजेतिर खाजा खानेबेला हुन्थ्यो । टाढाको मेलो भएको समयमा आमा, भाउजुहरूले बिहानैमा खाजा बनाएर महिलाहरू मेलामा जाँदा लिएर जाने चलन थियो । घर नजिकको मेलो हुदा आमाले दिउसोमा नै खाजा बनाएर लगिदिनुहुन्थ्यो । त्यस समयमा खाजामा के हुने र ? भुटेको मकै, भटमास, सिरम्लाको खट्टे, कहिलेकाहीं भ्याएको समयमा आमाले २।४ वटा स्याल्ले रोटी पनि हालिदिनुहुन्थ्यो । गुन्द्रुक र भटमास अथवा दुधे कर्कलाको डाँठमा तीलको छोप, अमिलो हालेको अचार हुन्थ्यो । दिनभरीको, त्यो पनि महिनाभरिको कोदाली खनाई र थकाई पछि आधाघण्टा भएपनि रूखको छहारीमा टुसुक्क बसेर खाजा खान पाउँदा पनि कतिनै आनन्द आउँथ्यो । त्यो बेलाको भुटेको मकै, भटमास र गुन्द्रुकको अचारको स्वादलाई अहिलेको जेरी, पुरी र लालमोहनले जित्न सक्दैन । त्यो अतीतलाई संझदा मिठोको अर्थ परिकार भन्दा शरिरको मागलाई बुझ्नु पर्ने रहेछ जस्तो लाग्छ । तिनताका खेतमा कामगर्ने हरेक किसानको लागि १५ असारको महत्व ठूलो थियो । पन्द्र असारमा खाजा पनि विशेष नै हुन्थ्यो । फाँटमा वल्लोपल्लो गाउँ, आफ्नो गाउँ धेरैको त आफ्नै मेलो हुन्थ्यो, कोहीकोही अरूको मेलामा पर्मकालागि पनि गएका हुन्थे । दिउँसको बाह्रबजे दोपहरे खाने भन्थे । गोरुको जुवामा खानेकुरा राखेर गोरुलाई पनि खान दिने चलन थियो । पन्द्र असारको खाजामा दही, चिउरा, अचार, सेलरोटीसम्म टन्न खान पाइन्थ्यो । खेत रोप्न थालेपछि १५ असार कहिले आउला भनेर दिनगन्ती शुरू हुन्थ्यो । सिधा र लामा गराहरूमा सिपालु हलीहरूले खुब रमाइलोसंग गोरू कुदाउथे । तिनताक धर्मराज थापाको हो हो तारे हो हो ! हो हो माले हो हो ! भन्ने गीत ज्यादै लोकप्रीय भएको थियो । घरमा रेडियो हुनेहरू रेडियो नेपालबाट त्यो गीत बजेपछि रेडियोको भोलुम बढाएर मनोरञ्जन लिने गर्थे । हामीहरूको मेलो असार १५ ताका गैरी डौलिया खेततीर हुने गथ्र्यो । हाम्रो मेलो त्यहाँबाट पुन बेसी डाँडागोत्र्रेतिर जान्थ्यो । त्यहाँ पनि ७।८ दिनको मेलो हुन्थ्यो । त्यहाँबाट साउने संक्रान्ती आसपास दशमुरेमा मेलो पुगेका् हुन्थ्यो । त्यहाँ पनि २।३ दिन लाग्दथ्यो । साउन लागेपछि घरमाथी टारी खेतको मकै पाकेको हुन्थ्यो । त्यहाँको मकै भाँच्दै मेलो गर्दै गर्दा साउन महिनाको १५।२० गतेसम्म करिब दुई महिना खेत रोपाईमा व्यस्त हुनु पर्दथ्यो । अहिले ती अतितका दिनहरूलाई सम्झदा कसरी खटेर काम गरियो होला ? जस्तो लाग्दछ । त्यसबेला रासायनिक मल, हाइब्रीड बीउको प्रयोग हुदैनथ्यो । रैथाने धानका बीउ नै सबैले प्रयोग गर्दथे । आँपझुत्ते, पर्हेले, मार्सी, एक्ले, जेठोबुढो, अनदी, सोवारा, जस्ता रैथाने धानको बीउ किसानहरूले आफ्नै खेतमा फलेको धानबाट बीउ बल्याएर रख्ने चलन थियो । कृषि क्षेत्र सरकारको प्राथमिकतामा पनि थिएन । किसानले आफैले पशुलनबाट आएको प्रार!िङ्गक मल प्रयोग गर्थे । रैथाने जातका धानको मात्र खेती हुन्थ्यो । टारी टुक्रा खेतहरू कतै पनि बाँझो रहेको देखिदैन थियो । सडक सुविधा थिएन । तराइबाट पहाडमा चामल जाँदैनथ्यो । गाउँकै उत्पादनले औषतमा गाउँलाई खान पुग्दथ्यो । तराइको धान चामल विदेश निर्यात गर्न सरकारले धान चामल निर्यात कम्पनी खोलेको थिायो । खै आज ती दिन कता गए ? पछिल्ला वर्षहरूमा सरकारले कृषि क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिएको छ । कृषि उत्पादन र उत्पादकत्व बढाउन उन्नत बीउ विजन, रासायनिक मल, कीटनासक विषादीहरू लगायत कृषि औजार उपकरणहरू किसानलाई उपलब्ध गराएको छ । सरकारले १५ असारलाई धान दिवस घोषणा गरेको पनि छ । किसनहरूले त्यस दिन धुमधामका साथ खेतमा रोपाई गरेर पन्द्र असार मनाउछन्, यता देशका मन्त्री, प्रधानमन्त्रीहरू भने सिंहदरवारको बैठक हलमा गमलामा धानको बीउ रोपेर धान दिवश मनाउँछन् । तराइमा किसानले उत्पादन गरेको धान उम्रीएर खेर गएको छ । विदेशबाट अरबौंको धान आयात गरिन्छ । हरेक वर्षको बजेट भाषणमा धानमा आत्म निर्भरता बनाउने कुरा लेखिन्छ र पढेर सुनाइन्छ उता गाउँमा जाँदा खेतवारी धेरै बाँझै देखिन्छ । गाउँमा मान्छे देखिदैन, कि त बाँदर देखिन्छन् कि त, किसानलाई तालीम दिन गएका सरकारी र गैरसरकारी संस्थाका बिज्ञ देखिन्छन् । गाउँ गाउँमा सडक पुगेको छ, त्यसैले गाउँको बजार पनि धेरैजसो भारतबाट आयातित तरकारी, खाद्यान्न र फलपूmलले ओगटेको छ । आयातित सामान बोकेका गाडीहरू गाउँ गाउँमा, ठाउँठाउँमा सामान बेच्दै गरेका देखिन्छन् । विगतमा सरकारले अपनाएका अदूरदर्शी नीति र छिटो छिटो गतिमा परिवर्तन भैरहेको अन्तर्राष्ट्रिय विकासको प्रभावललाई नेपालको विकासको गतिले पछ्याउन नसक्दा कृषि, उद्योग र शिक्षाको क्षेत्रमा नेपालको विकासको गती वर्षेनी ऋणत्मक हुदै गएको छ ।घर अगाडि खुर्सानी फल्न छाडेको छ, घिरौंला काँक्राको बेलो उम्रिनै छाडेको छ, । कतै कतै उम्रिहाल्यो भने बाँदरले कलिलै निमोठ्न थालेको छ । गाउँलाई प्रकृतिले जितेको छ । गाउँबाट बसाइसराई बढ्दै गएकोले गाउँले हार्दै गएको छ । गाउँमा हिजोआज स्कूल छ विद्यार्थी छैनन्, खेतवारी छ खेतीवाली छैन, घरहरू छन् त्यसमा बस्ने मानिसहरू छैनन्, गोठ र चरन क्षेत्रहरू छन् तर वस्तुभाऊ केही छैनन्, केवल छन् त बाँदर, मृग, खरायो, दुम्सी, झारल घोरल आदि । WWF सफल भएको छ  WFO असफल भएको छ । यही छ हाम्रो कृषि उत्पादनको बिडम्बना ।

 धान दिवस जिन्दावाद !

ईश्वरी प्रसाद घिमिरे सिरान्चोक ३ गोरखाहाल कमपा १३ वाफल मिति २०८२।५।२७

मानव जीवनका चार पूरूषार्थहरू

मानव जीवनका चार पूरूषार्थहरू मानव जीवन केवल धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष प्राप्त गर्नको लागि नै मिलेको हो । मानव जीवनका मुख्य यी चारवटा लक्ष छन्, जसलाई चार पुरूषार्थ पनि भनिन्छ । मानव जीवन सार्थक बनाउनको लागि यी चार कुराहरू मानवले जीवनमा गर्नै पर्ने हुन्छ । यी कुरा विवेकशील मानिसम मात्र लागू हुन्छ अर्थात् विवेकशील मानिसको लक्ष यी चार पुरूषार्थ हुनु पर्दछ । स्त्री, पुरुष, धनी, गरिब, चाण्डाल वा शुद्र जुनसुकै धार्मिक सम्प्रदायको मानिस भएतापनि जीवनमा यी चार कुराहरूलाई जसले पालना गर्दैन उ सफल र पूर्ण मानव हुन सक्दैन । यी चारवटा पुरूषार्थहरू एक आपसमा अन्तरनिहित छन् । यी चार पुरूषार्थमध्ये सबैभन्दा पहिले काम गर्नु पर्दछ । काम गरेर अर्थ आर्जन गर्नु, आर्जन गरेको अर्थलाई आफ्नो जीवन निर्वाहका लागि न्यनूतम खर्च गरेर बाँकी अर्थ धार्मिक कार्य अर्थात् परोपकारी कार्यमा लगाउनु र त्यस्तो कार्यबाट मोक्ष प्राप्त गर्नु हो । यी मध्ये एउटालाई सम्पादन गर्दा अर्कोको सम्बन्ध र सिमिततालाई ख्याल गरेकै हुनु पर्दछ । यी चारवटा पुरूषार्थको चर्चा गर्नुपर्दा पहिले धर्मको नै चर्चा हुने गर्छ । मानव जीवनका चार पूरूषार्थहरू मानव जीवन केवल धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष प्राप्त गर्नको लागि नै मिलेको हो । मानव जीवनका मुख्य यी चारवटा लक्ष छन्, जसलाई चार पुरूषार्थ पनि भनिन्छ । मानव जीवन सार्थक बनाउनको लागि यी चार कुराहरू मानवले जीवनमा गर्नै पर्ने हुन्छ । यी कुरा विवेकशील मानिसम मात्र लागू हुन्छ अर्थात् विवेकशील मानिसको लक्ष यी चार पुरूषार्थ हुनु पर्दछ । स्त्री, पुरुष, धनी, गरिब, चाण्डाल वा शुद्र जुनसुकै धार्मिक सम्प्रदायको मानिस भएतापनि जीवनमा यी चार कुराहरूलाई जसले पालना गर्दैन उ सफल र पूर्ण मानव हुन सक्दैन । यी चारवटा पुरूषार्थहरू एक आपसमा अन्तनिहित छन् । यी चार पुरूषार्थमध्ये सबैभन्दा पहिले काम गर्नु पर्दछ । काम गरेर अर्थ आर्जन गर्नु, आर्जन गरेको अर्थलाई आफ्नो जीवन निर्वाहका लागि न्यनूतम खर्च गरेर बाँकी अर्थ धार्मिक कार्य अर्थात् परोपकारी कार्यमा लगाउनु र त्यस्तो कार्यबाट मोक्ष प्राप्त गर्नु हो । यी मध्ये एउटालाई सम्पादन गर्दा अर्कोको सम्बन्ध र सिमिततालाई ख्याल गरेकै हुनु पर्दछ । यी चारवटा पुरूषार्थको चर्चा गर्नुपर्दा पहिले धर्मको नै चर्चा हुने गर्छ । धर्म के हो : जो काम गर्न योग्य वा धारण गर्न योग्य छ त्यस्तो कर्म गर्नु नै धर्म हो अर्थात् मानव जीवनमा गर्नुपर्ने कामलाई धर्म र गर्न नहुने कामलाई अधर्म भनिएको छ । कर्तब्य र अकर्तब्य, धर्म र पाप हुन् । कर्तब्य धर्म हो भने अकर्तब्य पाप हो । कर्तब्यपरायणताबाट मानवको यस जीवनमा उन्नती र भावि जीवनमा मोक्ष प्राप्ती हुन्छ, त्यहि नै धर्म हो । धर्म हिन्दू, मुस्लिम, इशाई आदि कुनैपनि धार्मिक सम्प्रदायले अनुसरण गर्ने तत्वहरूको समष्ठि हो । आफ्नो आत्मालाई परमात्मासंग मिलन गराउने अनिवार्य तत्व धर्म हो । धर्मका आधार स्तम्भको रूपमा पाँचवटा कामलाई लिईएको छ । अनुशासन धर्मलाई हेर्ने आँखिझ्याल हो मने अहिंसा, सत्य, शौच, अस्तेय र इन्द्रीय निग्रह धर्मका आधार स्तम्भ हुन् । अहिंसा:- मन, वचन र कर्मले कसैको पनि हिंसा गर्नु हुंदैन । अर्थात् कसैप्रति पनि हिंश्रक शब्दहरू प्रयोग गर्नु हुदैन । मनमा कसैप्रति कुबिचार उत्पन्न हुनु वा मनमा कुविचार पालेर राख्नु पनि हिंसा हो । त्यस्तै कसैलाई बोली बचनले, ब्यवहारले अपमानित गर्नु पनि हिंसा हो । त्यस्तो हिंसा जीवनभरी मेटिदैन । भनिन्छ भौतिक रूपमा लागेको घाउ वरू विस्तारै विसेक हुन्छ र मेटिन्छ तर बोली बचनको घाउ आजीवन मेटिदैन । त्यस्तै कर्मले पनि कुनै प्राणीको हिंसा नगर्नु धर्म हो । सत्य:- मानिसले सदैव आफ्नो बोली ब्यवहारमा सत्यता राख्नु नै धर्म हो । झुट नै पाप हो । कसैले एउटा असत्य व्यवहार गर्यो भने त्यो असत्यलाई ढाक छोप गर्न अरू नौ वटा झुठा काम कुराहरू गर्दछ, त्यसले उ पापको भूमरीमा भासिदै जान्छ । यो संसारमा सधै सत्यको जीत हुन्छ । हुनसक्छ कोहि कसैले झुट बोलेर, झुटो व्यवहार गरेर थोरै समय अल्पकालिन फाइदा त लिन सक्ला तर त्यो टिकाउ हुदैन र एक दिन सत्यताको पर्दाफास हुन्छ । परिणाम स्वरूप उसलाई सामाजिक क्षती त हुन्छ नै उ पापको भागिदार पनि हुन्छ । त्यसैले संस्कृत भाषामा प्राथमिक शिक्षामा नै धर्मको बारेमा नैतिक शिक्षाका कुराहरू समावेस गरिएको छ । सत्यं वद, धर्म चर जस्ता नैतिक शिक्षाका कुराहरू सिकाइन्छ । आधुनिक शिक्षा प्रणालीमा त नैतिक शिक्षाको पढाइ नै हुदैन । त्यसैले सत्य बोल्नु र सत् व्यवहार गर्नु धर्मको दोस्रो आधार स्तम्भ हो । अस्तेय:- चोरी नगर्नु, ठगी धन्दा नगर्नु, अनैतिक काम कुरा र व्यवहार नगर्नु, भ्रष्टाचार नगर्नु, धर्म हो । बौद्धिक रूपमा पनि चोरी, ठगी हुन सक्छ । विना श्रम अर्काको भौतिक वा बौद्धिक वस्तु हात लगाउनु पनि चोरी हो । यो पनि महा पाप हो । शौच:- शरिर, इन्द्रीय र मनलाई सदा शुद्ध राख्नु पर्दछ । तब मात्र मानिसले असल, रचनात्मक, परोपकारी कुराहरू सोच्न, बिचार गर्न सक्दछन् । यथा समयमा शौचादि गरेर शरिरलाई शुद्ध राख्न सकेन भने शरिर अस्वस्थ हुन सक्छ, मनमा कुबिचारहरू उत्पन्न हुन सक्छन् । त्यसको परिणाम मानिसले गर्न नहुने काम गर्न उद्यत हुन सक्छ । त्यसैले शरिर र मनलाई सदा शुद्ध राख्नु पनि धर्मको आधार स्तम्भ हो । इन्द्रीय निग्रह:- इन्द्रीयलाई हाँक्ने सारथी भनेको मन हो । मनलाईल दृढ गराएर इन्द्रीयहरूलाई नियन्त्रण गरेर सकारात्मक काममा मात्रै लगाउन सक्नु पर्दछ । इन्द्रीयलाई छाडा छोड्यो भने मानिसले आफ्नो लक्षमा पुग्न सक्दैन । लक्षमा पुग्नु भनेको कर्तब्य पूरा गरेर धर्म प्राप्त गर्नु हो । मानिस इन्द्रीय सुखमा लिप्त भयो भने कर्तब्य पूरा गर्न सक्दैन । कर्तब्य पूरा नभएपछि अकर्तब्य गर्न पुग्दछ । अकर्तब्य गर्नु भनेको पाप कर्म गर्नु हो । मनरूपी सारथीले इन्द्रीय रूपी घोडालाई नियन्त्रण गर्न सकेन भने इन्द्रीय निग्रह हुन सक्द्रैन । इन्द्रीय निग्रह हुन नसकेपछि अधर्म हुन जान्छ । चार पुरूषार्थमध्ये अघिल्ला तीनवटा पुरूषार्थको लक्ष चौथो पुरूषार्थ अर्थात् मोक्षको प्राप्ती हो । अघिल्ला तीन पुरूषार्थ अर्थात् धर्म, अर्थ, काम यस जीवनमा नै गरिन्छ भने मोक्ष यस जीवनमा नभएर परलोकमा गएर मात्र भोग गरिन्छ । त्यसैले धर्म, अर्थ, काम इह लौकिक हुन् भने मोक्ष परलौकिक हो । यी चार पुरूषार्थ मध्ये सबैभन्दा महत्वपूर्ण धर्म छ । अर्थ: यहाँ अर्थको तात्पर्य धनसंग मात्र सम्बन्धित छैन । मानिसलाई मोक्षसम्म पुर्याउन जीवन निर्वाहको लागि चाहिने खानपन लगायत न्यूनतम मौलिक आवश्यकताहरू पूर्ति मात्र हो । मोक्षाभिलाषिको लागि सांसारिक विलाशिताका वस्तुको केहि अर्थ रहदैन । त्यसैले मानवले जीवनरूपी डुंगा चलाउनको लागि धर्मको आडमा रहेर अर्थात् नैतिकता र नियम कानूनको पालना गरेर काम गर्नु पर्छ र काम गरेर अर्थात् परिश्रम गरेर अर्थ आर्जन गर्नु पर्छ । मानिसका आवश्यकता असिमित हुन्छन् त्यस कारण त्यसरी आर्जन गरेको अर्थलाई आफ्नो दैनिक न्यूनतम आवश्यकता पूर्तीमा मात्रै लगाउन पर्छ र त्यसबाट बचत भएमा सो अर्थ कुनै परोपकारका कार्यमा लगाउनु पर्छ भनिएको छ । (परोपकार पुण्याय, पापाय पर पिडनम्) काम: मनिसले गर्ने काम, जसले ईश्वर खुशी हुन्छन् र मोक्षको मार्गमा लैजान्छ त्यसलाई नै पुरूषार्थ भनिन्छ । भोजन पान शरिरको लागि आवश्यक कुरा हो । त्यस कारण भोक प्यासलाई जीवनको नैसर्गिक वा प्राकृतिक आवश्यकता भन्न सकिन्छ । यी मौलिक आवश्यकता पूरा गर्नको लागि नीतिगत हिसाबले गरिने काम जसबाट ईश्वर पनि खुशी रहनु हुन्छ, त्यस्तो काम गरेर न्यूनतम आवश्यक वस्तु वा अर्थोपार्जन गर्नु पर्दछ । मानिसका अनगिनत इच्छाहरू हुन्छन्, ती इच्छाहरूलाई आवश्यकताको रूप दिनु हुदैन । मानिसको ६ वटा त्यस्ता कामहरू (काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मात्सर्य) छन् जुन काम ईश्वर प्रति समर्पित छैन त्यस्तो कामलाई शत्रुमा गणना गर्न सकिन्छ । मोक्ष: मानिसले आपूmले गरेको कर्म अनुसारको फल यसै जन्ममा अथवा अर्को जन्ममा भोग्नै पर्दछ । मोक्षको लागि मनुष्यको आयु, अवस्था तथा व्यक्तिको सामाजिक, आर्थिक स्थितिसंग कुनै महत्व राख्दैन । स्त्री, पुरूष वा धनीदेखि कंगाल, अकिञ्चन, शुद्र सम्म जो कसैले पनि आपूmले गरेको कर्म अनुसार, धर्म र भक्तिको बलले सोझै मोक्षको अधिकारी बन्न सक्दछ । मानिसको योनि कर्म योनि हो, भने मानिस बाहेकका अरू प्राणीको योनि भोग योनि हो । मानव योनिमा गरेका विकर्मको भोग गर्न अन्य प्राणीको रूपमा जन्म लिएको हुन्छ । ब्यक्तिले गर्ने काम र आर्जन गर्ने अर्थ धर्मोचित छ भने मात्र उ मोक्षको अधिकारी बन्दछ । अनैतिक काम गरेर, अधर्म गरेर कमाएको अर्थ जस्तोसुकै प्रयोजनमा खर्च गरेतापनि उ मोक्षको अधिकारी हुन सक्दैन । प्रारब्ध कर्मको फल भोग गर्न उसले अर्को योनिमा जन्म लिनै पर्छ । त्यस उसले मोक्ष प्राप्त गर्नु नै आत्माको मुख्य उद्देश्य हो । मोक्ष प्राप्त गरेपछि उसले नयाँ योनिमा जन्म लिन पर्दैन । उ सदाको लागि वन्धनबाट मुक्त हुन्छ । मानव जीवनको, सबैभन्दा ठूलो उपलब्धी यहि हो । श्रोत १. रानीतिक कुसुमाकर– रेवतिरमण खनाल । २. विभिन्न धार्मिक ग्रन्थहरू । ३. इन्टरनेटमा खोजमेल गरएका सामग्रीहरू ईश्वरी प्रसाद घिमिरे हाल काठमाडौं महानगरपालिका–१३ वाफल

काश्यप गोत्रीय घिमिरेहरुको प्राचीन इतिहास,

 विवेचना

काश्यप गोत्रीय घिमिरेहरुको प्राचीन इतिहास, कुल र कुल धर्म तथा कुलपूजामा देखिएका विविधता देखिएका विविधता 

मानवले यस संसारमा जन्म लिएपछि सर्वप्रथम आफूलाई नै चिन्नु पर्दछ । म को हुँ ? कहाँबाट आएको हुँ ? मेरा पिता, माता र पुर्खा को हुन् ? मेरो जाति, धर्म, देश र राष्ट्रियता कुन हो ? आदि विषय जान्नुपर्दछ । यी विषयको जानकारीपछि आफ्नो सनातन धर्म र परम्पराबारेमा जानकारी पाउन सकिन्छ । संक्षेपमा आफ्नो परिचय भनेको आफू जन्मेको स्थान, जाति, धर्म, वर्ण र गोत्र (प्रवरसमेत)को परिचय नै सक्कली परिचय हो । हामी वैदिक सनातन धर्मका अनुयायी हिन्दू आर्यजाति हौं । यथार्थमा हामी मन्त्रद्रष्टा ऋषिका सन्तान हौं । हामीलाई आफ्नो गोत्र र प्रवरको यथार्थ जानकारी नहुँदा आफ्नो गौरवमय पुर्खाको सही परिचय दिन सकिरहेका छैनौं । हाम्रा पूर्वज ऋषिमुनिले पूर्वीय दर्शनका वेद, उपवेद, उपनिषद् र पुराण आदिको रचना गरेका छन् जसमा  ब्रह्माण्ड, पृथ्वी र मानवको सृष्टि तथा सृष्टिदेखिका प्रमुख घटनालाई निकै सुन्दररूपमा वर्णन गरिएका छन् । यी कैयौं धार्मिक ग्रन्थहरू पूर्वज ऋषिमुनिले मानव कल्याणका लागि रचना गरेका अमूल्य निधि हुन् ।

जीवन र प्रकृतिका आन्तरिक तथा बाह्य तत्वका विषयमा चिन्तन वा अध्ययन गरिएको विद्यालाई दर्शनशास्त्र भनिन्छ । दर्शनशास्त्रमध्ये पूर्वीय दर्शन सबैभन्दा जेठो हो । पाश्चात्य जगत्मा विज्ञानको उदय हुनुभन्दा पहिले भारतीय उपमहाद्वीपमा पूर्वीय दर्शन विकास भैसकेको थियो । ब्रह्माण्ड, सृष्टि, पृथ्वी र मानव जातिको उत्पत्ति तथा विकासका सम्बन्धमा पाश्चात्य र पूर्वीय दर्शनबीच फरक फरक धारणा, सिद्धान्त र दृष्टिकोण रहेका छन् । पूर्वीय दर्शन आध्यात्मवादमा आधारित छ भने पाश्चात्य दर्शन भौतिकवादमा आधारित छ । दुवै दर्शनले ईश्वरको अस्तित्व स्वीकार गर्दछन् । पूर्वीय दर्शनअनुसार ब्रह्माण्ड अनन्त र असङ्ख्य छ । वराहपुराण र श्रीमद्भागवत महापुराणहरुले विराटपुरूषलाई असङ्ख्य एवं अनन्त ब्रह्माण्डको एकमात्र सृष्टिकर्ता, सर्वशक्तिमान् स्वामी एवं सञ्चालकका रूपमा व्याख्या गरेका र परब्रह्म वा परमात्मा पनि मानेका छन् । 

वराहपुराण अनुसार भगवान् विष्णुको आज्ञानुसार ब्रह्माजीले सृष्टि आरम्भ गर्दा चारैतिर जलमय देख्नुभयो । पृथ्वीको अभावमा सृष्टि आरम्भ गर्न असम्भव देखी ब्रह्माजीले पुनः श्रीहरि विष्णुको आराधना गर्नुभयो । भगवान् विष्णुले पनि पृथ्वीलाई कतै नदेखेपछि दृष्टिगोचर गर्दा हिरण्यकश्यपको भाइ हिरणाक्ष नामक राक्षसले पृथ्वीलाई अपहरण गरी जलभित्र रसातलमा लगेर लुकाएर राखेको थाहा पाउनुभयो । सृष्टि सञ्चालन गर्न पृथ्वीको आवश्यकता महसुस गरी भगवान् विष्णुले पृथ्वीको उद्धार गर्न ब्रह्माजीको नाकबाट सूक्ष्मरूपमा वराहअवतार लिनुभयो । भगवान् वराहको सूक्ष्म रूप जन्मनासाथ विशालकाय बन्यो र हिरणाक्ष राक्षससँग धेरै वर्षसम्म युद्ध गरी राक्षसलाई मारी पृथ्वीलाई आफ्नो ढाडमा राखी थुतुनाले उचाली रसातलबाट बाहिर निकाली उद्धार गर्नुभयो । यिनै बराह भगवान् घिमिरे वंशका संरक्षक कुलदेवता हुनुहुन्छ । 

घिमिरे वंशका पुर्खाहरु पहिले मालवा देशमा स्थित शिप्रा नदी किनारामा रहेको उज्जैन नगरमा बस्तथे र उनीहरु मालवा देशका राजा बीरविक्रमजितका गुरु ब्राम्हणका सन्तति थिए भन्ने कुरा बिभिन्न स्थानमा रहेका घिमिरेहरुसंग सुरक्षित रहेका पौराणिक अभिलेखहरुबाट पुष्टि हुन्छ । शिप्रा नदी र उज्जैनी नगर हाल भारतको मध्य प्रदेशमा पर्छ । 

इतिहास

  १२ औं, १३ औं शताब्दी वरिपरि भारतमा स—साना हिन्दू राज्यहरु थिए । १३ औं १४ औं शताब्दी तिर पर्सियन मुसलमानहरुले भारतवर्षमा आक्रमण गरी लुटपाट मच्चाउने र आतङ्क पैदा गर्न लागे । हुण, चङ्गेज खाँ, औरङ्गजेब जस्ता लुटेराहरुले हिन्दूहरुमाथि लुटपाट गरी आतङ्क फैलाएको र बलजफ्ती धर्म परिवर्तन गर्न बाध्य पार्न थालेपछि हिन्दू धार्मिक समुदायका मानिसहरु आतङ्कित भई आफ्नो धर्म र अस्मिता रक्षाका लागि ठूलो संख्यामा हिन्दूहरु पश्चिमोउत्तर भारतको पहाडी इलाकातर्फ छिरेको कुरा इतिहासहरुबाट पुष्टि हुन्छ । साही समयमा उज्जैन नगरीबाट पहाडी इलाकामा छिरेका हाम्रा पुर्खा जयमुनि कालिकुमाउमा आएर बसोवास गरेका र उनका छोरा पुण्डरीकाक्षदेखि द्वारिकादास सम्मका १६ पुस्ता कालिकुमाउमा नै बसेका र द्वारिकादासका छोरा हरिदास गुल्मीको घमिरमा आएका भन्ने हाल गोरखामा रहेका घिमिरेहरुको पुरानो वंशावलीमा उल्लेख गरेको पाइन्छ । उता अर्घाखाँचीको बंशावलीमा गुणपाल मालुङ्गाबाट जुहाङ आएको उल्लेख छ । मालुङ्गा हाल गुल्मी जिल्लामा र जुहाङ अर्घाखाँची जिल्लामा पर्दछ । उता ज्ञानेश्वर काठमाडौंबाट २०५३ सालमा प्रकाशित बंशावलीमा गुणपाल मालवा देशका राजा वीरविक्रमजितका पुरोहित थिए र उज्जैन छोडी नेपाल प्रवेश गरेका प्रथम घिमिरे यिनै हुन् भन्ने उल्लेख छ तर त्यसको पुष्टि गर्ने आधार केही पाइदैन । गोरखाकोबंशावली अनुसार गुणपाल जयमुनिका चौथो पुस्ताका (पनाति) थिए र उनी कालिकुमाउमा नै रहेको पाइन्छ । विक्रमको १३ औं १४ औ शताब्दीतिर कर्णाली प्रदेशमा खस मल्ल राजाहरूको उदय भएको समय थियो । तिनताका खस मल्ल राज्यको द्वार हालको कैलाली कञ्चनपुरको मल्लवार क्षेत्र थियो । उत्तरमा तिब्बतका केही भाग र पश्चिममा गढवाल कुमाउदेखि पूर्वमा गोरखाको साँधसम्म फैलिएको तात्कालीन नेपालको ठूलो भूखण्ड खस राज्यअन्तर्गत थियो । कालिकुमाउ भन्ने स्थान महाकाली नदी पारि पिथौरागढको नजिक रहेकोले त्यस समयमा कालिकुमाउ, खस राज्यभित्र थियो भन्ने कुरामा मध्यकालीन नेपालको इतिहास साक्षी छ । ठ््यक्कै मिति र समयावधि किटानी भएका अभिलेखहरु नपाइए तापनि बिभिन्न ठाउँमा बसेका घिमिरेहरुको वंशमा सुरक्षित रहेका अभिलेखहरुका आधारमा घिमिरेहरुका पूर्वजको नेपाल (कालिकुमाउ) आगमन १२ आ,ैं १३ औ शताब्दीतिरै भएको र जयमुनिदेखि गुणपालसम्मका चारपुस्ताभित्रकै पूर्वज पश्चिमतर्फबाट नेपाल प्रवेश गरेको कुरामा भने धेरैको एकमत नै देखिन्छ । घिमिरेहरुको बसोवास पश्चिमी पहाडदेखि पूर्वी पहाडसम्म फैलिएर रहेको हुदा १२ औं शताब्दीदेखिनै विभिन्न समयमा विभिन्न स्थानबाट नेपाल प्रवेश गरेका र पहिलो प्रवेश पश्चिमतर्फबाटै जुम्ला, गुल्मी, अर्घाखाँची, लमजुङ्ग हँुदै नेपालभर फैलिएको कुरा विभिन्न समयमा विभिन्न स्थानहरुबाट प्रकाशित बंशावली एवं अभिलेखहरुको आधारमा अनुमान गरिएको छ । हालको सर्वेक्षण अनुसार नेपालका ५० भन्दा बढी जिल्लाहरुमा घिमिरेहरु छरिएर बसोबास गरेको प्रमाणहरु भेटिएका छन् । 

कुल, कुलीन र कुल धर्म 

कुल भन्नाले वंश, घराना, खानदानलाई बुझिन्छ । कुल एउटा सकारात्मक पक्ष बोधक शब्द पनि हो । कुलदीपिका अनुसार “आचारो विनयो विद्या प्रतिष्ठा तिर्थ दर्शनम् । निष्ठाऽबृत्तिस्तपो दानं नवधा कुललक्षणम् ।।” अर्थात् आचार, विनय(नम्रता), विद्या, मानप्रतिष्ठा, तीर्थाटन, निष्ठा, बृत्ति(पेशा व्यवसाय), तपस्या र दान सहित यी नौवटा गुणहरुलाई कुलका लक्षणहरु बताइएको छ, अथवा राम्रो वा नराम्रो जस्तो भए पनि कुल शब्दले प्रत्येक वंश वा घरानालाई जनाउाछ । संकुचित, सानो विचार तथा सोचाइ भएका व्यक्तिहरु मेरो र अर्काको भनेर छुट्याउने र भेदभाव गर्ने गर्दछन् तर उदार हृदय भएका कुलनि व्यक्तिहरु उत्तम आचार, ब्यवहार, वातावरण पाएका र फराकिलो सोच भएका हुन्छन् र सबैलाई समान ठान्दछन् र समान ब्यवहार गर्दछन् । त्यस्तो सोच हुनुनै महान् कुलको लक्षण हो । लेखक चक्रेश्वर भट्टाचार्यले “शाक्त दर्शनम्” भन्ने पुस्तकमा गरेको कुलको वयाख्या यसप्रकारको छ।

पञ्चभूतमयम् सर्वम् ब्रम्हाण्डम् सचराचरम् ।    

जीवम् प्रकृतितत्वञ्च कुलमुक्तम् सदाबुधैः ।।

तयोस्तु परमम् तत्वम् यो वै जानाती साधकः ।

कुलिनः परमः सोऽपि वर्णभेदविवर्जितः ।।

अर्थः पञ्चमहाभूतबाट बनेको यो सारा चराचर जगत्, प्राणी जगत् र प्रकृतिका सम्पूर्ण तत्वलाई विद्वानहरु एउटै कुल वा वंश भन्दछन् । तिनमा रहेको परम् तत्वका बारेमा जसले थाहा पाएको छ र वर्ग तथा वर्णभेदको विचारबाट जुन व्यक्ति मुक्त छ त्यो नै कुलीन हुन्छ अर्थात् कुलीन बन्नका लागि कुल धर्मको संवाहक हुन आवश्यक पर्दछ । परम्परादेखि चलिआएका मर्यादा, मूल्य, मान्यता, धर्म, संस्कृति, पूजाआजा, आचारविचार आदि कुलले गर्ने कर्मको समष्टि रूप नै कुल धर्म हो ।

समाजमा प्रचलित परम्परागत मान्यता अनुसार कुलिन हुनुको अर्थ वेदाध्ययन, अनुसन्धान, शास्त्रोक्त आचरणको पालना निरन्तर रूपमा गर्नुलाई लिइन्छ भने हिन्दू धर्मका धार्मिक ग्रन्थ पुराणहरुमा प्राचीन भरतवंशीय, चन्द्र र सूर्यवंशीय राजाहरु तथा ऋषिहरुका कुल वंशहरुको मर्यादा र गौरव गाथाहरुको चर्चा गरेको पाइन्छ । त्यस्तै प्रसिद्ध श्रीमद्भागवत महापुराण पनि प्राचीन कालका रघुकुल, यदुकुल, कुरुकुल आदि चरित्रवान् राजाहरुको कुलको वर्णन गरेको धार्मिक कथा संग्रह हो । आधुनिक राज्य व्यवस्थामा विधिसम्मत् तरिकाबाट अधिकार प्राप्त गरी इमान्दारीपूर्वक दिलोज्यानले जनसेवा गर्नुलाई कुलिन भनिन्छ । त्यसैले यो कुलिन शब्द ज्यादै व्यापक छ । यसले धर्मशास्त्र, रानीतिशास्त्र र नैतिकशास्त्र सबैको प्रतिनिधत्व गर्दछ ।

 कुलको आवश्यकता 

कुल भनेको जुनसुकै व्यक्तिको पहिचानको आधार हो । कुल शब्दले जुनसुकै व्यक्ति र परिवारका लागि स्वाभिमानपूर्वक अगाडि बढ्न गौरवमय इतिहास बोकेका पुर्खाहरुको स्मरण गराउँछ । कुलका बृद्धहरुको शुभ आशिर्वाद सन्ततिलगायत सबैको लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको हुन्छ । महान् पुर्खाहरुको सच्चरित्र, वीरता र महत्ताद्वारा कुल गौरान्वित भएको हुन्छ । पुर्खाहरुकै पौरखका कारण भावी सन्ततिले हिजोआज पनि पुर्खाहरुकै पौरख भजाएर खाइरहेको इतिहास हाम्रासामु छ । पुर्खाले गरेका योगदानलाई कदर गर्दै समाजमा पहिचान दिलाउने काम पनि कुलको नै हुन्छ । कुलको ज्ञानले परिवारजन र इष्टमित्रहरुलाई आत्म पहिचान दिलाउनका साथै भविष्यको पुस्तालाई पारिवारिक पृष्ठभूमिको बोध गराउछँ । यसले गर्दा पारिवारिक संरचना बलियो हुने, आफ्नो कुलका परिवारहरूको बीचमा भावनात्मक सम्बन्ध बढ्ने, सामाजिक इतिहासको संरक्षण हुने, परिवार तथा समाजमा सामूहिक भावनाको विकास हुँदै जानेजस्ता सकारात्मक पक्षहरुको विकास हुनजाने देखिन्छ । तर कुलमा जन्मदैमा कुनैपनि मानिस महान् हुँदैन । महान् बन्न र भविष्यका पुस्तासम्म आफ्नो पौरखद्वारा कुलको मान इज्जत राख्नको लागि व्यक्तिमा ठूलो त्याग, तपस्या, संंयम, धैर्य, बुद्धि, विवेक, अनुशासन, उदारता जस्ता गुणहरुको आवश्यकता पर्दछ । ब्यक्तिमा त्यस्ता गुणहरु पनि कुलको गौरवपूर्ण इतिहास र परम्पराबाट नै प्राप्त हुन्छ । कुलको पृष्ठभूमिले व्यक्ति, परिवार र समाजमा सधै प्रभाव छाडिराखेको हुन्छ । आफ्नो कुलको खोजी नगर्ने र आफूलाई कुलीन नठान्ने व्यक्ति, परिवारले समाजमा आफ्नो पहिचान र अस्तित्वलाई स्थापित गर्न कठिनाइ पर्दछ । त्यसैले प्रत्येक व्यक्ति र परिवारको पहिचानको लागि पनि कुलको आवश्यकता हुन्छ ।

कुलपूजा एवं देवालीको परम्परा 

पूजाको परम्पराः— हाम्रा पुर्खाहरु प्रकृति पूजक हु्न् । हिन्दू संस्कृतिअनुसार पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाशलगायतका पंचमहाभूत, बनस्पति, अन्नलगायतका प्राणी मात्रको लागि प्रकृतिबाट उपलब्ध हुने उपकारी तत्वहरुको संरक्षण हेतु तिनीहरुको आराधना गर्नु, पितृगण प्रति श्रद्धा, भक्ति र कृतज्ञता प्रकट गर्नु तथा अन्य देवीदेवताहरुको स्तुति, अर्चना, उपासना गर्नु आदि कर्मलाई पूजा भनिन्छ । प्राणीलाई बाँच्नको लागि सहयोग पु¥याउने प्रकृतिका अवयबहरुलाई देवता भनी तिनीहरूको पूजा गर्ने परम्परा हिन्दू संस्कृति नै हो । यस्तै आवश्यक र उपयोगी वस्तुहरुको संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने मान्यताबाट तिनीहरुको पूजा गर्ने परम्पराको थालनी भएको हुनुपर्छ । “भावे हि विद्यते देवो न पाषाणे न मण्मये” अर्थात् देवता सधैं भावनामा बस्छन् न ढुंङ्गमा न माटोमा । देवीदेवताहरू मानिसको भावनामा रहने हुनाले त्यसप्रति मनभित्र गहिरो आस्था र विश्वासले जरा गाडेको हुन्छ । देवीदेवताहरूप्रतिको गहिरो आस्थाकै कारण श्रद्धाभाव जागृत हुन्छ र मानिसको जीवनमा सकारात्मक र नकारात्मक प्रतिफल प्राप्त हुने विश्वास आम मानिसमा विद्यमान हुन्छ । ईश्वरप्रति आगाध विश्वास, आस्था र तन्मय भएमा पूजाले ईश्वर खुशी हुने र मृत्युपछि आत्माले सजिलै स्वर्ग जानसक्ने विश्वास हामीमा रहेको छ । भौगोलिक विविधताअनुसार सामाजिक परम्परामा पनि विविधता छ भने भौगोलिक र सामाजिक विविधताले संस्कृतिक परम्परासमेत फरक फरक रहेको हुन्छ । त्यस्तै पूजा गर्ने विधि र परम्परामा पनि भौगोलिक र सामाजिक विविधता अनुसार फरक शैली र परम्परा रहेको हुन्छ । उदाहरणका लागि तराई, पहाड र हिमाली क्षेत्रमा बस्ने होस् वा पूर्व, मध्य, पश्चिम तथा सुदूर पश्चिममा बस्ने एउटै जातजातिले गर्ने पूजामा पनि फरक विधि, शैली र परम्परा पाइन्छ । त्यसैले वास्तवमा पूज गर्दा कुलको परम्पराअनुसार चलिआएको चलनको अबलम्बन सबैले गर्नुपर्ने कुरा शास्त्रहरुमा पनि बताएको छ । पहिलेदेखि चलेको सनातन परम्पराअनुसारको चालचलनले खास कुनै विधिलाई मानक तुल्याएर पूजागर्नुपर्ने नियमहरु निश्चित गरेको पाइदैन । देश, काल, वातावरण, अवस्था, सामाजिक मूल्य मान्यता एवं परम्परागत कुलको आचरणलाई महत्व दिएर पूजाआजा गर्नु नै राम्रो र व्यवहारिक हुने सन्देश हाम्रा पुर्खाहरुले दिएका छन् ।

कुलको परम्परा, मान्यता र मर्यादा अनुसार कुलका संरक्षक मानिने, एउटै वंश परम्पराले प्रधान देवताको रूपमा मानी पूजा गरिआएका देवीदेवता तथा अन्य स्थानीय शक्तिको रुपमा गैडु, देवी, देउराली, संसारी, वायु, भंगेर आदिको परम्परागत विधिअनुसार तोकिएको तिथि, मिति वा निश्चत अवधिमा गरिने विशेष पूजालाई कुलपूजा भन्ने चलन छ । नेपालमा बसोबास गर्ने सम्पूर्ण जातजातिले आ—आफ्नो कुल परम्पराअनुसार फरकफरक शैलीहरूमा कुल परम्पराअनुसारका पूजाहरु तिश्चित तिथि मितिमा गर्दै आएको पाइन्छ । किराँत, राई समुदायमा मनाईने सकेला उभौली, उधौली पर्व, भूमेपूजा, संसारीपूजा तथा नेपाली समाजमा क्षेत्रीयहरुले आजसम्म गर्दैआएको खाँडो जगाई गौरवशाली वीर पुर्खाहरुको कीर्तिगान गर्ने प्रबृत्ति पनि एक किसिमको कुलपूजाकै स्वरुप हो भन्न सकिन्छ । ठाउँ, जात र परम्पराअनुसार कुलपूजा वैदिक पद्धति, तान्त्रिक पद्धति र स्थानीय पद्धति गरी तीन प्रकारका पद्धतिबाट गर्ने चलनचल्ती रहेको पाइन्छ । यीमध्ये वैदिक विधिले कुलपूजा गर्नेहरु कुलका पुर्खा र देवता मानिने शक्तिलाई आव्हान गर्ने, ध्यान गर्ने, आसन, अर्घको जल, स्नान, पुनःआचमनियको जल, दूधले स्नान, दहीले स्नान, आदि पंचोपचार÷षोडशोपचारले पूजा गरी धुप, बत्ती, नैवेद्य, जल, दक्षिणा, आरती, प्रदक्षिणा, पुष्पाञ्जली, अभिवादन, क्षमायाचना र अर्पण गर्दछन् । त्यस्तै तान्त्रिक पद्धति अनुसरण गर्नेहरु परम्परागत रीतबमोजिम पूजा गर्दछन् । धामी बोलाउने, धामी काम्ने र धामीबाट आशिर्वाद लिने, देउरो जगाउनेजस्ता परम्परा पनि तान्त्रिक पद्धति नै हो । स्थानीय पद्धतिमा ठाउँ र जात विशेषअनुसार फरकफरक विधिहरु हुन सक्छन् तापनि खासगरी  यस पद्धतिअनुसार चल्नेहरु अधिकांश कोरा अक्षता र पातीको पात चढाई घृतधारा अर्पण गर्दछन् । यसलाई कोरीपूजा भनिन्छ ।

भौगोलिक स्थान विशेष र विभिन्न थर, गोत्र भएका जाति विशेषहरुले कुलपूजा गर्दा बलिभोग दिने चलन पनि छ । ब्राम्हण, क्षेत्रीयहरुले बोका, पाठी वा भेडाका बलिभोग दिन्छन् भने अन्य मतवाली जातिहरुले हाँस, कुखुरा, सुँगुर वा राँगाको बलिभोग दिएर कुल पूजागर्ने परम्परा पनि रहेको पाइन्छ । कुल पूजा कुन जाति तथा थर, गोत्र विशेषकाहरुले कहिले र कति समयमा गर्ने भन्ने कुरामा फरकफरक चलन परम्परा रहेको पाइन्छ । एउटै थर, गोत्र, कुलहरुमा पनि भौगोलिक स्थानअनुसार फरकफरक किसिमले कुलपूजा गर्दछन् । कोही ६÷६ महिनामा गैडुपूजासँगै गर्दछन् भने कोही वर्ष÷वर्षमा गर्दछन्, कोही एक वर्ष बिराएर त कोही २,३,४,५, ६ वा सोभन्दा बढी १२ वर्षमा पनि गर्दछन् ।

काश्यप गोत्रीय घिमिरेहरुले गर्ने कुलपूजामा देखिएका विविधताः

ठाउँ विशेष अनुसार विभिन्न स्थानमा बसोवास गर्ने घिमिरेहरुको कुलदेवता पूजा गर्ने समयावधि र पूजा प्रक्रिया पनि फरकफरक रहेको पाइएको छ । कोही बैशाख शुक्ल पूर्णिमा (बुद्ध पूर्णिमा) को दिनमा उभौली पर्व र मार्गशुक्ल पूर्णिमा, (धान्य पूर्णिमा) को दिनमा उधौली पर्व, गरी ६।६ महिनामा वर्षमा दुई पटक गर्छन्, कोही एक एक वर्षमा, कोही एक वर्ष विराएर, कोही तीनतीन वर्षमा, यसरी नै कोही चार वर्षमा, कोही ५ वर्षमा, कोही ६।६ वर्षमा र कोही १२ वर्षमा आफ्नो सगोत्रीय बन्धुबान्धव एक ठाउँमा भेला भई आपूmले मानिआएका कुलदेवताको पूजा गर्ने प्रचलन परम्परादेखि चल्दै आएको छ । कुलपूजाको बिशेष महत्व छ । आफ्ना पूर्वजहरूप्रति श्रद्धा, भक्ति प्रकट गरी उनीहरूले देखाएको सत्मार्गको अनुसरण गर्दै आपूm र आफ्ना सन्ततिको सुख, शान्ति र समृद्धिका लागि शास्त्रीय विधिअनुसार कुलका संरक्षक देवताको रुपमा मानिने कुल देवतालाई गरिने कुलपूजा हो । हिन्दू धर्म पूर्ण रूपमा अहिंसक भए पनि पछि आएर विभिन्न स्थानहरुमा बसोबास गर्ने क्रममा कुलपूजामा पशु पंक्षीको बलिदिने चलन पनि आएको पाईन्छ । तर बिभिन्न स्थानहरुमा बसोबास गर्ने घिमिरेहरुको कुलपूजाको विधि र परम्पराराई अध्ययन गर्दा कुलदेवताको पूजा गर्दा आद्यशक्ति देबी भगवतीको तथा स्थानीय क्षेत्रपालहरुलाई पनि शास्त्रीय विधि अनुसार पूजा गरी पशुपंक्षीको बलिदिने प्रथा बसालेको पाइन्छ । 

पश्चिममा गोरखा, लमजुङ्गमा मूल थलो भई हाल बसाई सरेर चितवनलगायत अन्यत्र जिल्लामा गई बसोवास गर्ने घिमिरेहरुले पुर्खाले बसाएको चलनअनुसार बराहा र मष्टालाई दुई वटा रूप मानेर पूजा गर्ने गरेको पाइदैन । बराहानै मष्टा पनि हुन् किनकि बराहाका आठ भुजाहरु थिए त्यसैलै महा+अष्ट +भुजौ=मष्टा अर्थात् आठ वटा हात भएका बराहा भगवान् नै बराहा मष्टा हुन् भन्ने मान्यता अनुसार बराहा भगवान्लाई कुलदेवता मानेर पूजागर्ने परम्परा रहिआएको छ । बराहालाई भगवान् विष्णुको बराहा अवतार मानेर पूजा गरिने हुँदा यिनलाई बलिदिने चलन पनि छैन । तर पूर्वमा काभ्रे, दोलखा, रामेछाप तथा बिराटनगरलगायतका स्थानका घिमिरेहरु बाह्र मष्टा भनेर मष्टालाई  बाह ्रभाइ मामा र बराहालाई भान्जा मानेर पूजा गर्ने र बलिभोग दिने चलन रहेको पाइको छ । यसरी बलिभोग दिदा मामा बाह्र भाइ मष्टालाई कालो बोका र भानिज बराहालाई सेतो बोकाको बलिदिने चलन रहेको पाइन्छ । अझ रामेछाप,  बेताली र नाम्दू दोलखाका घिमिरेहरुले त बाह्र भाइ मष्टालाई मामा र १८ भाइ बराहालाई भाञ्जा मानेर पूजा गर्ने परम्परा रहेको त्यहाँका घिमिरेवन्धुहरु बताउनुहुन्छ । पूजा गर्ने अवधि भने कसैले ६।६ महिना, कसैले वर्ष वर्ष दिनमा त कसैले ३।३ वर्ष र कसैले ५ वा ६।६ वर्षमा पूजा गर्ने चलन रहेको छ । पूजा गर्ने समयावधिमा फरक पर्नुमा स्थानीय अन्य थर, जातिको प्रभाव र पूजा समूहका भाइबन्धुहरुको सल्लाहा र सहमतिमा पछि परिवर्तन हुँदै आएको हुनुपर्छ । कुलपूजा गर्दा कसैले धामी नचाउने चलन छ भने कसैको धामी ननचाईकन पूजा गर्ने चलन छ । खास गरेर धामी नचाउने प्रथा पश्चिममा भन्दा पूर्वमा बढी रहेको देखिन्छ । मूल पूजारीको आङमा धामी आउनु र देवता बोल्नु स्वभाविक पनि हो । 

लमजुङ—पुस्तुन हँदै गोरखाको विभिन्न स्थान छोप्राक, हर्मी, टक्सार, बिरिन्चोक, फुजेल श्रीनाथकोट लगायतका ठाउँमा बसोवास गरेका घिमिरेहरुले बिबाहको लगन जुराएर पूजा गर्ने र पूजा गर्दा पुर्खाहरुले चलन चल्तीमा ल्याएको कुलदेवता पट अनुसार स्वेत बराहा, अहिर (गैडु) र कालिका देबीलाई कुलदेवताको रुपमा शास्त्रीयविधि अनुसार पूजा गर्ने सोही अवसरमा स्थानीय देबी, द्यौराली, क्षेत्रपाल, भंगेर वायुको पनि पूजा गर्ने चलन छ । यी देवी देवताहरुमा बराहलाई विष्णुको रूप मानी विष्णुको “मन्त्रः—विष्णोरराटमसिव्विष्णाोग्श्रृप्पत्रेस्थो व्विष्णोग्स्यूरसि विष्णोद्र्धुर्वोसि ।। बैष्णवमसि व्विष्णवेत्वा ।। ॐ विष्ष्णवे नमः ।।” मन्त्रले सोही विधि अनुसार षोडशोपचारले पूजा गर्ने । 

अहिरलाई गैडु शिवजीको रुप मानी शिवजीको मन्त्र ॐ नमः शम्भवायच मयोभवायच नमः शङ्करायच मयस्करायच नमः शिवायच शिवतरायच ।।” मन्त्रले सोही विधिअनुसार षोडशोपचारले पूजा गर्ने ।

कालिकालाई शक्ति स्वरुपिणी भगवती मानी सोही अनुसार “देवीद्वारेऽइन्दे्र संघाते वीडवीर्यामन्नवर्धयन् । आवत्सेन तरुणेन कुमारेणच मीतवा पार्वाण रेणुकाटन्नदत्ताम् वसुवने वसुधेयस्यव्यन्तु यज ।। मन्त्रले पूजा गर्र्नेे र बली दिने चलन छ । 

यसरी पूजा गर्दा पहिले स्वेत बराहाको, त्यसपछि क्रमश अहिर गैडु देवताको, स्थानीय देबी देवता र पितृको पूजा गरिसकेछि ती पूजा गरिसकिएका देबीदेवताको पूजा स्थानलाई छेकबार लगाएर मात्र शक्ति स्वरुपिणी कालिका भगवतीको पूजा गरी बली दिने चलन छ । कुलदेवताको पूजा देबकार्य भएको हुँदा यस अवसरमा मातृका पूजा र नान्दीमुखी श्राद्ध गर्ने चलन छैन तर कुलदेवता मन्दिरमा नै पितृको पनि पूजा गरिन्छ र होम दिइन्छ । अन्य केही स्थानमा बसोबास गर्ने घिमिरेहरुले कुलदेवताको पूजा गर्नु पूर्व नान्दीमुखी श्राद्ध गर्ने र कुलदेवताको पूजा गर्दा स्वेत वराह, गैडुदेवता साथै द्यौराली देवता, देवी पूजा, पितृ देवता पूजा, भंगेर देवता पूजा, नाग देवता पूजा, गंगा पूजा, विन्ध्यवासिनी पूजा, क्षेत्रपाल, वायुदेवतालगायतका देवीदेवताहरुको पूजा गर्ने परम्परा रहेको अध्ययनबाट देखिन आएको छ । कुलदेवताको पूजालाई मंगल गणना गर्ने चलन रहेको छ । घिमिरेहरु बसोवास गरेका ठाउँ विशेषअनुसार पूजा गरिने स्थानीय देवी देवतामा केही फरक रहे तापनि मुख्य कुलदेवता स्वेत वराह नै हुन् भन्ने विषयमा दुईमत छैन तर बराह भगवान् विष्णुका अवतार हुनु भएकोले बराहालाई बली भोग दिनु नपर्ने हो तर कुल पूजामा बराह भगवान्लाई बलिभोग दिने र नदिने विषयमा भने एकरुपता भएको पाइदैन । त्यसकारण परम्परागत, कुलाचार, व्यवहार तथा मान्यतालाई आधार मानी कुलपूजा गर्ने समूहका भाइबन्धुहरुले आपसी समन्वय, समझदारी र सहमतिमा कुलपूजा गर्ने परम्परालाई निरन्तरता दिन उपयुक्त हुन्छ ।

सन्दर्भ सामग्रीः

 १. गोरखाका घिमिरेहरुको पुरानो कुलपूजाको पट र पूजा परम्परा ।                                                                     २. घिमिरे वंशावली— घिमिरे वंशावली प्रकाशन समिति २०५३ ज्ञानेश्वर, काठमाडौं ।      

३.  ईण्टरनेटमा उपलब्ध सामग्रीहरु ।    

४. बैजयन्ती साँस्कृतिक पत्रिका अंक २४ डा. जयराज पन्त ।                                                 

५. घिमिरे बंशावली मध्यखण्ड २०६८ ।                             

६. नेपाल परिचय पाँचौं संस्करण २०७४ । 

 

ईश्वरी प्रसाद घिमिरे

 सिरान्चोक ३, हर्मी, गोरखा 

हाल काठमाण्डौं